F

Finansal derinle┼čme (financial deepening), toplumun her kesiminin mali hizmet se├ženeklerinden daha geni┼č anlamda yararlanmas─▒n─▒ tan─▒mlayan bir terimdir. Finansal derinlik (financial depth) olarak da isimlendirilen bu durumda, fonlar─▒n reel kesime aktar─▒lmas─▒ s├Âz konusudur. Bu ├žer├ževede fonlar─▒n arz-talep dengesi d├óhilinde da─č─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olur. Bir ekonomideki finansal enstr├╝man say─▒s─▒n─▒n artmas─▒ da derinle┼čme kapsam─▒nda ele al─▒n─▒r.

Finansal derinle┼čme nedir konusu ├╝├ž├╝nc├╝ d├╝nya ├╝lkelerini yak─▒ndan ilgilendirir. Az geli┼čmi┼č ve geli┼čmekte olan ekonomilerde sermaye yetersizli─či ya┼čan─▒r. B├Âyle ├╝lkelerde d─▒┼čar─▒dan gelen yabanc─▒ sermaye ve portf├Ây yat─▒r─▒mlar─▒, faizlerin d├╝┼čmesini sa─člayarak finansal derinle┼čmeye olumlu katk─▒larda bulunur. Bir ├╝lkede bankac─▒l─▒k sistemi ne kadar tabana yay─▒lm─▒┼č ve finansal derinlik ne denli artm─▒┼čsa piyasa da o ├Âl├ž├╝de canl─▒ h├óle gelir.   

Ekonomide finansal derinle┼čme kavram─▒ 1970ÔÇÖli y─▒llardan sonra an─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. K├╝resel ├Âl├žekte finansal sistemin yayg─▒nla┼čmaya ba┼člamas─▒ bu konuda etkili olmu┼čtur. Bu d├Ânemlerde h├╝k├╝metler finansal geli┼čmeleri ve faizleri kontrol alt─▒nda tutarak istedikleri ┼čekilde y├Ânlendirmektedir. B├Âylece sekt├Ârlere kredi verilmesi ve devlet harcamalar─▒na ucuz fonlar bulunmas─▒ sa─članmaktad─▒r. Fakat ayn─▒ nedenler, ├╝lkelerin d─▒┼č bor├žlanmalar─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼č ve bunun sonucunda da 1980ÔÇÖli y─▒llardan sonra liberal ekonomi politikalar─▒ benimsenmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r.

Geli┼čmi┼č ve geli┼čmekte olan ├╝lkelerde ger├žekle┼čen ekonomik reformlar sayesinde piyasa ├╝zerindeki bask─▒lar ortadan kald─▒r─▒larak daha verimli bir finansal sisteme ge├žilebilir. Bu sistemle birlikte de toplumun her kesimine daha geni┼č finansal hizmet se├ženekleri sunulmas─▒ imk├ón─▒ ortaya ├ž─▒kar. Finansal derinlik kavram─▒ da bu ┼čekilde kendini g├Âsterir. Finansal derinle┼čme, yarat─▒lan fonlar─▒n reel kesime kredi olarak da─č─▒t─▒lmas─▒na imk├ón tan─▒d─▒─č─▒ndan ekonomik b├╝y├╝meye katk─▒da bulunabilir. 

Bir ekonomide finansal varl─▒klar─▒n ve para arz─▒n─▒n GSYH (gayri safi yurt i├ži has─▒la)ÔÇÖye b├Âl├╝nmesiyle elde edilen oranlar, derinle┼čmenin boyutlar─▒ hakk─▒nda fikir verebilir. Ekonomideki finansal derinlik 5 parametre ├╝zerinden g├Âzlemlenebilir:

  1. Miktar: Sermaye piyasalar─▒na ve parasal miktara bak─▒larak tespit edilir. Bu de─čer, para arz─▒ ara├žlar─▒n─▒n (M1, M2 ve M3) GSYHÔÇÖye oranlanmas─▒yla ├Âl├ž├╝l├╝r.  
  2. Yap─▒sal G├Âstergeler: Bu de─čer, M2ÔÇÖnin M1ÔÇÖe b├Âl├╝nmesiyle elde edilir. Bu i┼člemden elde edilen de─čerin b├╝y├╝kl├╝─č├╝ oran─▒nda bir finansal derinle┼čmeden bahsedilebilir. M1 (Money 1); bir ekonomideki vadesiz mevduatlar─▒n, nakit paran─▒n ve ├žeklerin toplam─▒d─▒r. M2 (Money 2), M1ÔÇÖe ek olarak k─▒sa d├Ânem vadeli ve tasarruf mevduatlar─▒n─▒ da kapsar.
  3. Reel Faizler: Faiz oranlar─▒n─▒n pozitif de─čerde olmas─▒ bir ├╝lke ekonomisinin durumu a├ž─▒s─▒ndan son derece gereklidir. Faizler negatif bir de─čer ta┼č─▒d─▒─č─▒nda bu durum tasarruflar─▒ da olumsuz y├Ânde etkiler.
  4. ├ťr├╝n ├çe┼čitlili─či: Piyasalarda fon talebinin olu┼čmas─▒ ├žok miktarda ├╝r├╝n├╝n varl─▒─č─▒n─▒ gerektirir.          
  5. Arac─▒l─▒k Maliyetleri: Maliyetler azal─▒rken fonlarda benzer oranda bir art─▒┼č g├Âzlemlenir. Bu nedenle finansal derinli─čin sa─članmas─▒ i├žin arac─▒l─▒k maliyetlerinin d├╝┼č├╝k olmas─▒ ├Ânemli bir unsurdur.

Ekonomi d├╝nyas─▒nda ÔÇťleasingÔÇŁ olarak bilinen finansal kiralama; yat─▒r─▒mlara ili┼čkin ekipmanlar─▒n ki┼čilere veya firmalara taksitle sat─▒lmas─▒n─▒ veya icara verilmek suretiyle m├╝lkiyetinin el de─či┼čtirmesini ifade eder. Bu finansman tekni─čine konu olan ekipman─▒n m├╝lkiyet hakk─▒ onu kiralayan ┼čirkete aittir. ─░lerleyen s├╝re├žlerde ├že┼čitli anla┼čmalar d├óhilinde sahiplik haklar─▒n─▒n kirac─▒lara devredilebildi─či y├Ântem, her t├╝rl├╝ ta┼č─▒n─▒r ve ta┼č─▒nmaz mal ├╝zerinde uygulanabilir.

T├╝rkiyeÔÇÖde ilk kez 1980ÔÇÖli y─▒llar─▒n sonunda kullan─▒lan finansal kiralama, ekonomide giderek artan bir paya sahiptir. Bu teknik, m├╝lkiyet sahibi ile kirac─▒ aras─▒nda d├╝zenlenen bir s├Âzle┼čmeye dayan─▒r. S├Âzle┼čmenin gere─či, s├Âz konusu mal─▒n belli bir s├╝re sonra kiralayan kurum taraf─▒ndan sat─▒n al─▒nmas─▒ veya sahibine devredilmesi ┼čeklindedir. Kiralanan mal─▒n kullan─▒m hakk─▒ kirac─▒dad─▒r. M├╝lkiyet hakk─▒ ise kiralayanda kalmaya devam eder. Finansal kiralama nedir sorusuna bu ┼čekilde cevap vermek m├╝mk├╝nd├╝r. Kiralayan ile mal─▒n sahibi aras─▒ndaki bu s├╝recin sonunda m├╝lkiyet hakk─▒n─▒n de─či┼čimi ancak taraflar─▒n anla┼čmas─▒yla m├╝mk├╝n olur. 

Finansal kiralama, orta ve uzun vadede i┼čletmelere kendi sermayelerini daha verimli kullanma imk├ón─▒ tan─▒r. ─░htiya├ž duyulan yat─▒r─▒m mallar─▒n─▒n b├╝y├╝k mebla─člarla sat─▒n al─▒nmas─▒ yerine kiralanarak kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan sistem; k├╝├ž├╝k firmalara b├╝y├╝me, kararl─▒l─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rme ve piyasada yer edinme s├╝recinde avantaj sa─člar. Finansal kiralama sisteminde ihtiya├ž duyulan i┼čletme arac─▒n─▒n bizzat firma taraf─▒ndan se├žilmesi de s├╝recin olumlu y├Ânlerinden biridir. S├╝re├ž sonunda ise mal─▒n m├╝lkiyeti ├že┼čitli anla┼čmalar d├óhilinde kirac─▒ya devredilebilir. Finansal kiralama y├Ântemiyle t─▒bbi cihazlar, enerji tesisleri, santraller ve haberle┼čme ekipmanlar─▒, tekstil gere├žleri, laboratuvar gere├žleri, vin├ž gibi in┼čaat makineleri, gayrimenkul gibi m├╝lk ve ara├žlar kiralanabilir. Modern ├╝retim alanlar─▒nda yeni faaliyete ba┼člayan firmalar veya mevcut tesislerini b├╝y├╝tmek isteyen ┼čirketler bu finansman tekni─čini tercih edebilir.

Finansal Kiralama T├╝rleri

Finansal kiralama kendi i├žinde bir├žok t├╝re ayr─▒l─▒r. Bu leasing t├╝rlerinde kiralama giderlerinden vadeye kadar bir├žok ┼čart de─či┼čiklik g├Âsterir. Bunlar; sat─▒┼ča yard─▒mc─▒, br├╝t, tam ├Âdemeli, ger├žek, yurt i├ži ve yurt d─▒┼č─▒, takas, ikinci el ve dolayl─▒-dolays─▒z kiralama olarak s─▒ralanabilir. Net kiralama olarak da ifade edilen br├╝t leasing t├╝r├╝, giderleri kimin kar┼č─▒layaca─č─▒n─▒n belirlendi─či bir sistemdir. Ger├žek kiralama, kirac─▒n─▒n s├Âz konusu mal─▒ piyasa ┼čartlar─▒ temel al─▒narak normal ekonomik de─čerine g├Âre sat─▒n almas─▒na imk├ón verir. Vergi avantajlar─▒ndan yararlanmay─▒ m├╝mk├╝n k─▒lan bu y├Ântem hem bireysel t├╝keticiler taraf─▒ndan hem de i┼čletmeler taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla tercih edilir.

Finansal kiralama t├╝rleri aras─▒nda yer alan dolayl─▒ leasing, kirac─▒ya daha geni┼č se├žim haklar─▒ tan─▒r. Kiralanan mal─▒n ekonomik de─čeri, teslim ko┼čullar─▒ ve benzeri detaylar do─črudan ├╝retici firma ile anla┼č─▒larak yap─▒l─▒r. Kar─▒┼čt─▒r─▒lan kavramlardan biri olan finansal kiralama hisseleri ise leasing t├╝rlerinden biri de─čildir. Bu terim, kiralama hizmeti veren bankalar─▒n veya ┼čirketlerin B─░ST ├╝zerindeki de─čerini ifade eder. 

Forward i┼člemler, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n s─▒k├ža kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ terimler aras─▒nda yer al─▒r. Bu i┼člem; mal─▒n ileri bir tarihte teslim edilmek ├╝zere vadesinin, miktar─▒n─▒n ve fiyat─▒n─▒n bug├╝nden belirlenerek s├Âzle┼čmeye ba─članmas─▒d─▒r. Forward i┼člemler; d├Âviz, alt─▒n veya bir mal ├╝zerinden yap─▒labilir. 

Forward i┼člemi ne demek sorusuna ge├žmeden ├Ânce bu y├Ântemin kur dalgalanmalar─▒n─▒n s─▒k ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânemlerde tercih edildi─čini belirtmek gerekir. Forward, varl─▒klar─▒n kur dalgalanmalar─▒na kar┼č─▒ korundu─ču bir yat─▒r─▒m bi├žimidir. Kurun y├╝kselece─činin d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝ durumlarda elde bulunan d├Âvizi korumak ve risk oran─▒n─▒ minimuma indirmek i├žin forward yap─▒l─▒r. Ko┼čullar─▒n s├Âzle┼čmeyle belirlendi─či bu yat─▒r─▒mda al─▒c─▒ ve sat─▒c─▒ olmak ├╝zere iki taraf bulunur. Her iki taraf da s├Âzle┼čmeyle birlikte mal─▒n miktar─▒n─▒ ve fiyat─▒n─▒ bir daha de─či┼čtirmemek ├╝zere kabul eder. 

Forward i┼člemler sayesinde ileride artacak olan ├╝r├╝n fiyatlar─▒ndan etkilenmenin ├Ân├╝ne ge├žilir. Bu i┼člem, gelecekte ihtiya├ž duyulacak bir mal─▒n s├Âzle┼čmesini ├Ânceden daha d├╝┼č├╝k d├Âviz miktar─▒yla imzalaman─▒z─▒ sa─člar. S├Âzle┼čme s─▒ras─▒nda herhangi bir ├Âdeme ger├žekle┼čmese de t├╝m kur dalgalanmalar─▒na ra─čmen belirlenen tarihte ayn─▒ miktar ve fiyat ge├žerli olur. Forward, y├╝kselen piyasalarda daha ├Ânceden sat─▒n al─▒nan mal─▒n ne kadar de─čer kazand─▒─č─▒ ile ilgilidir. Forward i┼člemler sayesinde anapara kura ba─čl─▒ olarak de─čerlenirken ├žapraz kurlar ├╝zerinden ileri tarih i├žin k├órl─▒ al─▒m-sat─▒mlar da yap─▒labilir. S├Âzle┼čme yap─▒l─▒rken ge├žerli olan kur miktar─▒na g├Âre gelecekte k├ór yapma avantaj─▒ kadar zarar etme riski de bulunur. 

Forward i┼člemleri nedir sorusunu daha iyi a├ž─▒klayabilmek i├žin ├Ârnek vermek iyi olabilir. Anl─▒k piyasada USD-TRY kuru 3.60 TL iken 1000 USD almak i├žin 3600 TL vermek gerekir. ─░leri bir tarihte ger├žekle┼čecek olan kur dalgalanmalar─▒ ├Âng├Âr├╝lebiliyorsa bu i┼člem forward ile 3 ay vadeli yap─▒labilir. 3 ay vadeli forward i┼člemindeki kur 3.80 TL ise yat─▒r─▒mc─▒ 1000 USDÔÇÖyi 3800 TLÔÇÖye alabilir. Bu fiyat, 3 ay sonra 1000 USDÔÇÖye ne kadar T├╝rk Liras─▒na al─▒nabilece─čini ifade eder. 

3 ay vadeli ger├žekle┼čtirilen forward i┼člemi sayesinde bu s├╝renin sonunda USD ne kadar artarsa arts─▒n s├Âzle┼čmede ge├žerli miktar ve fiyat de─či┼čmez. 3 ay sonra kur 4.30 TLÔÇÖye ├ž─▒ksa bile yat─▒r─▒mc─▒ 4300 TL yerine s├Âzle┼čmede ge├žerli olan 3800 TLÔÇÖyi ├Âdeyerek 1000 USD al─▒r. Forward sayesinde 3 ayda kurun g├Ârd├╝─č├╝ y├╝kseli┼čle yat─▒r─▒mc─▒ 500 TL k├ór elde etmi┼č olur. Ancak bu s├╝re i├žinde kurun d├╝┼čmesi de m├╝mk├╝nd├╝r. 3.80 TL ile yap─▒lan s├Âzle┼čmenin zaman─▒ geldi─činde kur 3.00 TLÔÇÖye d├╝┼čm├╝┼č olabilir. Bu durumda ayn─▒ miktardaki USD, 3000 TLÔÇÖden de─čil yine 3800 TLÔÇÖden al─▒n─▒r. 

Forward ─░┼člemleri Nas─▒l Yap─▒l─▒r?

Yar─▒n─▒n kurunu ├Âng├Ârerek yap─▒lan forward i┼člemleri, bankalar ve m├╝┼čteriler aras─▒nda ger├žekle┼čir. Forward i┼člemi nas─▒l yap─▒l─▒r konusunu anlamak i├žin ├Âncelikli olarak prensipleri kavramak gerekir. Forward i┼člemleri, banka ve m├╝┼čteri aras─▒nda belli maddelerin taahh├╝t edildi─či s├Âzle┼čmelerle yap─▒l─▒r. S├Âzle┼čmeye g├Âre m├╝┼čteri, belirlenen vade tarihinde yine yaz─▒l─▒ olarak beyan edilen de─čerle ├╝r├╝n almay─▒ taahh├╝t eder. S├Âzle┼čmeyle vade ve ├╝r├╝n belirlendikten sonra al─▒m-sat─▒m de─čeri beyan edilir. M├╝┼čteri s├Âzle┼čmeyle belirlenen al─▒m de─čerini ├Âdemeyi, banka ise vade tarihinde sat─▒┼č yapmay─▒ taahh├╝t eder. Yani s├Âzle┼čmenin her iki taraf─▒ da ayn─▒ vadeyi, miktar─▒ ve de─čeri kabul eder.