D

De─či┼čken faizli ihra├žlar, getirisi ├Ânceden belirlenen farkl─▒ bir de─či┼čkene endekslenen k─▒ymetlerdir. ÔÇťDe─či┼čken faizli ihra├ž nedir?ÔÇŁ sorusuna cevap vermeden ├Ânce bu bor├žlanma t├╝r├╝n├╝n tercih edilmesinde belirleyici olan etkenlerden bahsetmek gerekir. ─░lgili y├Ântem, tahvil sahiplerini ve ihra├ž├ž─▒lar─▒n─▒ korumak ad─▒na ba┼čvurulan bir bor├žlanma t├╝r├╝d├╝r. Piyasalar─▒n belirsiz oldu─ču d├Ânemlerde tahvil arz ve talep edenlerin kayba u─čramas─▒n─▒ ├Ânler. Bu y├Ân├╝yle, i┼člem yapan her iki taraf i├žin de riski azalt─▒r. 

De─či┼čken faizli ihra├žlar─▒ tercih edenler, getirilerdeki belirsizli─čin artt─▒─č─▒ d├Ânemleri en az kay─▒pla atlatmay─▒ hedefler. S├Âz konusu bor├žlanma t├╝r├╝nde faiz oran─▒ daha ├Ânce belirlenen bir de─či┼čkene endekslenir. Bu de─či┼čkenler aras─▒nda ger├žekle┼čen enflasyonun yan─▒ s─▒ra LIBOR (London Interbank Offered Rate) gibi uluslararas─▒ faiz oranlar─▒ da yer al─▒r. B├Âylece yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n getirisini piyasadaki dalgalanmalara kar┼č─▒ korumak ve riski azaltmak m├╝mk├╝n h├óle gelir. 

De─či┼čken Faizli Tahvil Nedir?

Tahvil, kurumlar─▒n finansman ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak ├╝zere daha ├Ânce belirlenen getiri oran─▒ ├╝zerinden ger├žekle┼čtirdikleri bir yat─▒r─▒m t├╝r├╝d├╝r. De─či┼čken faizli tahvilde oranlar piyasa ko┼čullar─▒na g├Âre g├╝ncellenir. Uzun vadeli bir bor├žlanma arac─▒ olan tahvillerin al─▒m ve sat─▒m s├╝recinde enflasyon rakamlar─▒na g├Âre de─či┼čen faiz oranlar─▒ uygulan─▒r. 

Yat─▒r─▒mc─▒lar, tahvil sat─▒n alarak ┼čirketlere bir nevi bor├ž verir. Bunun sonucunda ┼čirket, tahvil arz edilen ki┼čiye belirli bir vadenin ard─▒ndan anaparay─▒ ve ├Ânceden a├ž─▒klam─▒┼č oldu─ču faizi ├Âdemeyi taahh├╝t eder. Bu ├Âdeme, kupon faizi olarak ara d├Ânemde ya da vade sonunda tek seferde yap─▒labilir. 

ÔÇťDe─či┼čken faizli tahvil nedir?ÔÇŁ sorusuyla birlikte bu y├Ânteme dair detaylar da merak edilir. S├Âz konusu bor├žlanma t├╝r├╝nde faiz riskini ortadan kald─▒rmak amac─▒yla 3, 6 veya 12 ayl─▒k d├Ânemlerde kupon getirisi ├Âdemesi yap─▒l─▒r. Y├╝ksek enflasyon rakamlar─▒ s├Âz konusu oldu─čunda kupon faizine ekstra getiri oranlar─▒ da eklenir. B├Âylece tahvil talep edenlerin elde edece─či faiz geliri koruma alt─▒na al─▒n─▒r. Ayr─▒ca tahvil arz edenlerin de yat─▒r─▒mc─▒lardan uzun vadeli bor├žlanmaya gitmesi kolayla┼č─▒r. Hem kamu hem de ├Âzel sekt├Âr taraf─▒ndan ba┼čvurulan bu y├Ântem sayesinde tahvil arz-talep s├╝recindeki belirsizliklerin etkisi minimum seviyeye indirilir. 

De─či┼čken Faizli Tahvil Nas─▒l Hesaplan─▒r?

De─či┼čken faizli tahvil, ├Âzellikleri ve avantajlar─▒ bak─▒m─▒ndan uzun vadeli bor├žlanmaya gitmek isteyenler taraf─▒ndan s─▒k tercih edilir. Bu bor├žlanma y├Ântemine ba┼čvuran yat─▒r─▒mc─▒lar ve ihra├ž├ž─▒lar, endeksleme sonucunda ortaya ├ž─▒kan faiz oran─▒ndan yararlan─▒r. Kupon faizine eklenen getiriyi hesaplarken kullan─▒lan bir form├╝l bulunur. S├Âz konusu form├╝l ┼ču ┼čekildedir:

Tahvilin G├╝ncel Fiyat─▒ = (Nominal De─čer / (1 + Y─▒ll─▒k Faiz Oran─▒) ^ Vadeye Kalan Y─▒l Say─▒s─▒) + (Kupon ├ľdemeleri / (1 + Y─▒ll─▒k Faiz Oran─▒) ^ Vadeye Kalan Y─▒l Say─▒s─▒)

─░lgili hesaplama, yat─▒r─▒mc─▒lara ekonomik ko┼čullar─▒n belirsiz oldu─ču d├Ânemlerde elde edecekleri getiriyi ├Â─črenme imk├ón─▒ verir. Bu bor├žlanma t├╝r├╝ sayesinde 3, 6 ve 12 ayl─▒k d├Ânemlerde ├Âdenen tahvil kuponlar─▒yla, vade sonuna kadar olu┼čmas─▒ muhtemel kay─▒plar ├Ânlenir. B├Âylece hem tahvil arz-talep dengesini korumak hem de uzun vadeli bor├žlanman─▒n dezavantajlar─▒n─▒ ortadan kald─▒rmak m├╝mk├╝n olur. 

De─čerleme, yal─▒n anlam─▒yla k─▒ymet takdir edilmesi olarak ifade edilir. Vergi Us├╝l Kanunu a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli olan bu kavram, iktisadi k─▒ymetlerin para olarak kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ belirler. Belirlenen tutar, vergi hesaplamas─▒nda matrah olarak kullan─▒laca─č─▒ i├žin ├Ânem arz eder.  

Bu s├╝re├ž iki a┼čamal─▒ bir i┼člem olarak uygulan─▒r. Bunlardan ilki, iktisadi k─▒ymetin miktar─▒n─▒n belirlenmesidir. Buna envanterin ├ž─▒kart─▒lmas─▒ da denir. ─░kinci a┼čama ise miktar─▒ belirlenen s├Âz konusu k─▒ymetin de─čerleme g├╝n├╝ itibar─▒yla belirli bir para cinsinden bedelinin bulunmas─▒d─▒r. 

Vergi Usul├╝ Kanunlar─▒ÔÇÖnda bahsi ge├žen de─čerleme, uzman ki┼čiler taraf─▒ndan yap─▒lmas─▒ gereken bir i┼člemdir. Uygulama yap─▒lacak alana g├Âre kurumsal de─čerleme s├╝re├žlerinin takip edilmesi gerekir. Bu ama├žla s├╝re├žlerin nas─▒l i┼čledi─či ve ├že┼čitleri konusunda bilgi edinilmesi ├Ânemlidir. Gayrimenkul ve kasko de─čerleme konular─▒nda yetkili ki┼čilerin bildirimde bulunmalar─▒ gerekir. Bu ama├žla gayrimenkul de─čerleme uzmanl─▒─č─▒ alan─▒nda ├žal─▒┼čan yetkililerden destek al─▒nabilir. 

De─čerleme Nas─▒l Yap─▒l─▒r?

De─čerleme; k─▒ymetli varl─▒klar─▒n, hesaplar─▒n tan─▒mlanmas─▒n─▒ ve para cinsi ├╝zerinden ifade edilmesini sa─člayan bir i┼člemdir. Vergi usul├╝ne uygun olarak tamamlanan bu s├╝re├ž, m├╝┼čteri veya temsilcilerden al─▒nan talimatlara ve girdilere g├Âre yap─▒l─▒r. Kayda ge├žirme s├╝recinde ilk olarak vergilerin matrahlar─▒ hesaplan─▒r. ─░ktisadi olarak yap─▒lan tespit ├žal─▒┼čmalar─▒ neticesinde s├╝recin tamamlanmas─▒ sa─član─▒r. Bu durumda yeniden de─čerleme oran─▒ verileri de dikkate al─▒narak bilgiler girilir.

Hangi k─▒ymetlerin ne ┼čekilde de─čerlenece─či konular─▒ ilgili kanunda ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde belirtilir. B├Âylece m├╝kelleflerin inisiyatifine kalan bir durum s├Âz konusu olmaz. Gelir ve Kurumlar VergisiÔÇÖnde hesap d├Ânemine g├Âre i┼člem yap─▒l─▒r. De─čerleme g├╝n├╝, hesap d├Âneminin kapand─▒─č─▒ g├╝n olarak belirtilir. ├ľzel hesap d├Ânemi belirlenmi┼č m├╝kellefler i├žin aral─▒k ay─▒n─▒n son g├╝n├╝ hesap d├Âneminin kapan─▒┼č tarihidir. De─čerleme g├╝n├╝ olarak 31.12 esas al─▒n─▒r ve bilan├žonun d├Ânem sonunda sahip olunan de─čerlerleri fiili olarak g├Âstermesi sa─član─▒r. 

De─čerleme ├çe┼čitleri Nelerdir?

De─čerleme ├že┼čitleri aras─▒nda say─▒lanlar; iktisadi k─▒ymet de─čerleri, iktisadi k─▒ymetlere d├óhil k─▒ymetleri de─čerleme, vergi de─čerleri ve yeniden de─čerlemedir. Her bir iktisadi k─▒ymetin hangi kriterlerde de─čerlenece─či belirlenmi┼čtir. Bu kapsamda gayrimenkul de─čerlemeden hisse senedi ve alacaklara kadar pek ├žok konu yer al─▒r. VUK 268. maddesine g├Âre vergi de─čeri, yaln─▒zca bina ve arazi i├žin ge├žerlidir. Ara├ž de─čerleme konusunda ise iktisadi i┼čletmelere d├óhil k─▒ymetleri de─čerleme kriterleri dikkate al─▒n─▒r. Yeniden de─čerleme sayesinde nominal de─čerler reel kavramlara d├Ân├╝┼č├╝r. Bu sayede mali tablolar ger├žekleri yans─▒t─▒r ve a┼č─▒r─▒ vergi ├Âdenmesi ├Ânlenir. 

De─čerleme ├ľl├ž├╝tleri Nelerdir?

De─čerleme ├Âl├ž├╝tleri iktisadi k─▒ymetin nevi ve mahiyetine g├Âre hesaplanmas─▒ gereken bir konudur. Bu ama├žla belirlenen pek ├žok ├Âl├ž├╝t aras─▒ndan uygun olan─▒n belirlenmesi ├Ânemlidir. Vergi KanunuÔÇÖnun 261.maddesine g├Âre de─čerleme ├Âl├ž├╝tleri:  

Bunlara ek olarak; al─▒┼č bedeli, ortalama perakende sat─▒┼č ve tapu siciline kay─▒t de─čeri gibi ├Âl├ž├╝tler de bulunur. T├╝m bu unsurlar g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak gerekli hesaplama i┼člemleri yap─▒l─▒r.

Devlet i├ž bor├žlanma senetleri ya da k─▒sa ad─▒yla D─░BS, resm├« kurumlar taraf─▒ndan i├ž piyasaya sunulan bir menkul k─▒ymet t├╝r├╝d├╝r. Bu gruba giren senetler, genellikle T├╝rk liras─▒ cinsinden ihra├ž edilir.

D─░BS, kuponsuz (iskontolu) ya da kuponlu olabilir. Hazine ve Maliye Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan ihra├ž edilir. S├Âz konusu menkul de─čerler belirli bir vadeye sahip olacak ┼čekilde piyasaya sunulur. Vadenin sonunda bor├žlu konumundaki devlet, senedi elinde bulunduran kurum ya da ki┼čilere gerekli ├Âdemeyi yapar. D─░BS, vadesi boyunca al─▒n─▒p sat─▒labilir ve i┼člem tarihindeki piyasa ko┼čullar─▒ uyar─▒nca nakde ├ževrilebilir. Vergi avantaj─▒ sa─člamas─▒ ve y├╝ksek likiditeye sahip olmas─▒, D─░BSÔÇÖnin di─čer ├Ânemli ├Âzelliklerinin aras─▒nda say─▒labilir.

Devlet ─░├ž Bor├žlanma Senetleri Ne ─░┼če Yarar?

D─░BS, devlet ve yat─▒r─▒mc─▒lar a├ž─▒s─▒ndan farkl─▒ ama├žlara hizmet eder. Devlet kurumlar─▒, bu senetleri genellikle b├╝t├želeri finanse etmek i├žin ihra├ž eder. Ayr─▒ca D─░BS, zaman zaman ├Âzel baz─▒ ama├žlar do─črultusunda da piyasaya sunulabilir.

Yat─▒r─▒mc─▒lar i├žin ise D─░BS, avantajl─▒ bir menkul k─▒ymettir. T├╝rk liras─▒ cinsinden yat─▒r─▒mlar─▒ de─čerlendirmek i├žin ideal bir ara├ž olan D─░BS, Hazine ve Maliye Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n g├╝vencesindedir. Bu sebeple d├╝┼č├╝k risk ta┼č─▒r.

Uzun Vadeli Devlet ─░├ž Bor├žlanma Senetleri Nas─▒l Olur?

D─░BS, genellikle vadelerine g├Âre s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Vadesi 1 y─▒ldan k─▒sa olan senetler hazine bonosu olarak adland─▒r─▒l─▒r. Vadesi 1 y─▒l─▒ a┼čan, dolay─▒s─▒yla uzun vadeli olarak tan─▒mlanabilecek D─░BS ise devlet tahvili ismiyle an─▒l─▒r. S├Âz konusu iki menkul k─▒ymet t├╝r├╝ aras─▒nda herhangi ba┼čka bir fark bulunmaz.

Devlet ─░├ž Bor├žlanma Senetleri Endeksleri Nedir?

D─░BS kavram─▒ ve bu finansal enstr├╝man─▒n ├Âzellikleri anla┼č─▒ld─▒ktan sonra Devlet ─░├ž Bor├žlanma Senetleri Endeksleri nedir sorusunun yan─▒t─▒ kolayca kavranabilir. Bu endeksler, ilgili k─▒ymetlerin getirilerini ve fiyatlar─▒n─▒ ├Âl├žmek i├žin kullan─▒lan g├Âstergelerdir. Endeksler, kurumsal ya da bireysel d├╝zeydeki t├╝m yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n D─░BS performans─▒n─▒ takip etmesini kolayla┼čt─▒rmak ad─▒na belirlenmi┼č de─čerlerdir. 

Endeksler kendi i├žlerinde iki alt gruba ayr─▒l─▒r. Devlet ─░├ž Bor├žlanma Senetleri Endeksleri nelerdir sorusunun yan─▒t─▒ ┼ču ┼čekildedir:

Fiyat ve Performans Endeksleri i├žin belirlenen baz tarih 2 Ocak 2001 iken vadeler; 91, 182, 273, 365 ve 456 g├╝nl├╝kt├╝r. Fiyat Endeksleri, D─░BS de─čerlerindeki faiz kaynakl─▒ de─či┼čimleri i┼čaret eder. Performans EndeksleriÔÇÖnde ise bu hesaplamaya menkul de─čerin vadesindeki azalman─▒n yaratt─▒─č─▒ etki de d├óhil edilir. Bu endeksler, ─░MKB Tahvil ve Bono Piyasas─▒’nda yap─▒lan i┼člemlerin a─č─▒rl─▒kl─▒ ortalama fiyatlar─▒ ve getirileri ├╝zerinden hesapland─▒ktan sonra bilgi da─č─▒t─▒m firmalar─▒nca yay─▒mlan─▒r.

Portf├Ây Performans Endeksleri ise geli┼čmeleri g├╝n i├žinde yap─▒lan val├Ârl├╝ i┼člemler ba─člam─▒nda e┼č zamanl─▒ olarak g├Âsterir. Baz tarihi 31 Aral─▒k 2003 olan bu endekslerin g├╝n i├žinde olu┼čan maksimum, minimum ve son de─čerleri ger├žek zamanl─▒ olarak bilgi da─č─▒t─▒m firmalar─▒n─▒n ekranlar─▒na yans─▒r. Ayn─▒ de─čerler g├╝n sonunda OTASS ekranlar─▒nda ve b├╝ltenlerde de yay─▒mlan─▒r.

Devre k─▒r─▒c─▒lar, menkul k─▒ymet piyasas─▒nda olu┼čan a┼č─▒r─▒ d├╝┼č├╝┼člerin ve y├╝kselmelerin fiyatlara olan etkisini ├Ânlemek amac─▒yla i┼člemin durdurulmas─▒ anlam─▒na gelir. 1929 Ekonomik Buhran─▒ÔÇÖndan beri ├╝lkeler taraf─▒ndan s─▒kl─▒kla uygulanan bu y├Ântem, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n k├ór ve risk beklentilerinin piyasalar─▒ olumsuz etkilemesini ├Ânlemek i├žin uygulan─▒r. Devre k─▒r─▒c─▒lar, piyasalarda olu┼čmas─▒ muhtemel volatiliteye kar┼č─▒ kullan─▒lan ara├žlar─▒n aras─▒nda yer al─▒r. Yetkili kurumlar─▒n kontrol├╝nde belirli ┼čartlar olu┼čtu─čunda uygulamaya konur.

Borsada i┼člem yapan yat─▒r─▒mc─▒lar rasyonel beklentilerinin yan─▒nda daima risk fakt├Âr├╝n├╝ de g├Âz ├Ân├╝nde bulundurur. Ki┼čiler, d├╝nyada ger├žekle┼čen olaylar─▒n piyasaya etkilerini takip ettikten sonra al─▒m ve sat─▒m yaparak k├ór ve zararlar─▒n─▒ dengede tutmaya ├žal─▒┼č─▒r. ├çok say─▒da yat─▒r─▒mc─▒n─▒n ayn─▒ anda ve y├Ânde i┼člem ger├žekle┼čtirmesi, piyasa dengesinde bozulmalara sebebiyet verir. Devre k─▒r─▒c─▒lar─▒n ├Ânemi bu noktada ├Âne ├ž─▒kar. Toplu al─▒m ve sat─▒mlar─▒n ger├žekle┼čti─či d├Ânemlerde i┼člemin durdurulmas─▒, muhtemel zararlar─▒ ├Ânler. 

Devre K─▒r─▒c─▒lar─▒n ├ľzellikleri Nelerdir?

Devre k─▒r─▒c─▒lar, al─▒m sat─▒m dengesizliklerinde kullan─▒l─▒r. Dolay─▒s─▒yla sadece belirli d├Ânemlerde uygulamaya al─▒nan bir m├╝dahale y├Ântemidir. Piyasadaki t─▒kan─▒kl─▒─č─▒ gidermede ve fiyat dengesini sa─člamada ├Ânemli bir rol ├╝stlenir. ├ťlkeler her ne kadar piyasaya m├╝dahale etme taraftar─▒ olmasa da d├╝nyada ya┼čanan olaylar─▒n borsay─▒ do─črudan etkilemesi s├Âz konusu uygulamay─▒ gerekli k─▒lar. Domino etkisi yaratarak ├╝lke ekonomisinde bir├žok soruna yol a├žabilecek piyasa dengesizlikleri devre k─▒r─▒c─▒lar taraf─▒ndan ├Ânlenir. 

Bahsi ge├žen uygulama kapsam─▒nda hisse senedi ve vadeli endeks al─▒┼č ve sat─▒┼č talimatlar─▒ndaki dengesizlikler de yer al─▒r. Spek├╝latif bir ata─č─▒n ger├žekle┼čti─či anlarda ilgili kurumlarca gerekli aksiyonlar al─▒n─▒r. Optimum s─▒n─▒r─▒ a┼čan al─▒m sat─▒m dengesizlikleri sonucunda piyasadaki t├╝m i┼člem durdurulur. Dengesizlik ortadan kalkana kadar herhangi bir i┼čleme izin verilmez. Bu sayede fiyat art─▒┼člar─▒ ve onu takip eden s├╝re├žte ya┼čanacak di─čer ekonomik sorunlar da ├Ânlenmi┼č olur. 

Devre K─▒r─▒c─▒lar─▒n ├ľnemi Nedir?

Devre k─▒r─▒c─▒lar, ├╝lke ekonomisinin yan─▒ s─▒ra yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n davran─▒┼člar─▒ ├╝zerinde de ├Ânemli bir etkiye sahiptir. Bu y├Ântem, ya┼čanan olaylar─▒n sonucunda kazan├ž elde edilmeden yap─▒lan panik sat─▒┼člar─▒n─▒ ├Ânler. Yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n rasyonel olmayan bir kararla k├ór beklentisinin alt─▒nda sat─▒┼č yapmas─▒, s├Âz konusu uygulamayla engellenir. Volatilite ortadan kalkt─▒ktan sonra nispeten daha g├╝venli bir piyasa ortam─▒nda i┼člem yap─▒lmaya devam edilir. B├Âylece hem fiyat istikrar─▒ hem de yat─▒r─▒mc─▒ i├žin faydal─▒ bir ad─▒m at─▒l─▒r. 

Bu uygulama ile yat─▒r─▒mc─▒ya elindeki hisselerle ne yapmas─▒ gerekti─čine dair belirli bir s├╝re de tan─▒n─▒r. Yat─▒r─▒m ortam─▒ normal de─čerlere ula┼čana kadar herhangi bir i┼člem yapman─▒n m├╝mk├╝n olmamas─▒, mevcut hisselerin durumunu takip etme noktas─▒nda ki┼čilere zaman tan─▒r. Bu, spek├╝latif y├Ânlendirmeler ve kitlesel sat─▒┼člar─▒n etkisi alt─▒nda kalmadan hareket etme ┼čans─▒ verir.

Bir bankac─▒l─▒k terimi olan d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼či, T├╝rk Paras─▒ K─▒ymetini Koruma Mevzuat─▒ÔÇÖnda tan─▒mlan─▒r. Bu terim, T├╝rkiyeÔÇÖde yerle┼čik say─▒lmayan t├╝zel ve ger├žek ki┼čileri tan─▒mlamak i├žin kullan─▒l─▒r. Kavram, T├╝rk paras─▒ i├žeren belgelerin ithalat ve ihracatta belirli k─▒staslar ├žer├ževesinde korunmas─▒n─▒ ama├žlar. 

Yurt d─▒┼č─▒nda d├╝zenlenen d├Âviz endeksli s├Âzle┼čmeler, D─▒┼čar─▒da Yerle┼čik Ki┼či Mevzuat─▒ÔÇÖna uygun olarak yap─▒l─▒r. Kambiyo Mevzuat─▒ÔÇÖna g├Âre T├╝rkiyeÔÇÖde yerle┼čik ki┼čileri belirlemek i├žin ├Ânce d─▒┼čar─▒da yerle┼čik bireyleri tan─▒mlamak gerekir. ÔÇťD─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼čiler ne demek?ÔÇŁ sorusuna ise yurt d─▒┼č─▒nda bulunan i┼č├žiler, serbest meslek sahipleri, m├╝stakil i┼č sahipleri ve T├╝rkiyeÔÇÖde yerle┼čimi bulunmayan ger├žek veya t├╝zel ki┼čiler ┼čeklinde cevap verilebilir.  

D─▒┼čar─▒da Yerle┼čik Ki┼činin ├ľzellikleri Nelerdir?

Mevzuatta 2006 y─▒l─▒nda yap─▒lan son de─či┼čiklik ile 32 say─▒l─▒ KararÔÇÖdaki 2/C maddesinde d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼či tan─▒m─▒ yap─▒l─▒r. Kavram─▒n ├Âzellikleri de bu a├ž─▒klamadan ├ž─▒kar─▒labilir. S├Âz konusu tan─▒m, T├╝rkiyeÔÇÖde yerle┼čik say─▒lmayan ve T├╝rk vatanda┼č─▒ olmayanlar a├ž─▒s─▒ndan ayn─▒d─▒r. T├╝rkiye d─▒┼č─▒nda ya┼čayanlar i├žin ise bu kavram─▒n tan─▒m─▒ varsay─▒msal unsurlarla belirlenmez. Bu ki┼čilerin T├╝rkiyeÔÇÖde ik├ómet etme izni olup olmad─▒─č─▒na bak─▒l─▒r. Bahsi ge├žen ki┼čiler, T├╝rkiyeÔÇÖde ikamet etme iznine sahip de─čilse d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼či olarak kabul edilir. T├╝rkiye Cumhuriyeti Kanunlar─▒ÔÇÖna g├Âre ├╝lkede ┼čube a├žan t├╝zel veya ger├žek ki┼čiler de bu ├Âzellikler d├óhilinde tan─▒m kapsam─▒na al─▒n─▒r. 

D─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼či olarak ge├ženlerin T├╝rkiyeÔÇÖde T├╝rk paras─▒yla tahsilat, ├Âdeme, tevdiatta bulunmalar─▒ da bu tan─▒m─▒n ├Âzelliklerindendir. Bankalar ise d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼čiler ad─▒na, T├╝rkiyeÔÇÖde bulunan bireyleri muhatap alabilir. Ayr─▒ca d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼čilerin di─čer bir ├Âzelli─či de sat─▒n alma hakk─▒d─▒r. Buna g├Âre bu ki┼čiler, yurt d─▒┼č─▒ndaki ortakl─▒k fonlar─▒ ve yat─▒r─▒mlar d├óhil menkul k─▒ymetler veya di─čer piyasa ara├žlar─▒n─▒ bankalar ya da arac─▒ kurumlar vas─▒tas─▒yla sat─▒n alabilir. 

D─▒┼čar─▒da Yerle┼čik Ki┼činin Etkileri Nelerdir?

├ľdemeler dengesi a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli olan d─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼či, ekonomik hareketlerin kay─▒tlar─▒n─▒ tutmay─▒ sa─člayarak piyasada etki g├Âsterir. Bir ekonomide; ihra├ž edilen mal tutar─▒, yat─▒r─▒mlar ve varl─▒klar kaydedilir. B├Âylece ekonomideki varl─▒k art─▒┼č─▒, mal ve hizmet ithalat─▒ olarak g├Âr├╝l├╝r. D─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼činin ekonomik hareketlerinin kayd─▒, piyasa de─čerini ortaya ├ž─▒karmada etkili olur.  

Bir ekonomi ├ževresinde yerle┼čik olarak 1 y─▒ldan fazla ikamet eden ve piyasa i├žinde faaliyet y├╝r├╝ten ki┼čilerin yan─▒nda ba┼čka ├╝lkelerde ya┼čayan ama d├Ânemsel olarak T├╝rkiyeÔÇÖde belirli parasal i┼člemler yapan bireyler vard─▒r. D─▒┼čar─▒da yerle┼čik ki┼čiler, bu ikinci k─▒s─▒mda yer ald─▒─č─▒ i├žin iki tarafl─▒ i┼čleyen sistemde ├Âdemeler dengesini sa─člar. Ayr─▒ca bu ├Âdeme dengesinin tutulmas─▒ m├╝lkiyet de─či┼čiminin yap─▒lmas─▒na olanak sa─člar.

Deval├╝asyon, sabit ya da yar─▒ sabit kur rejimi uygulayan ├╝lkeler taraf─▒ndan ba┼čvurulabilen bir para politikas─▒ arac─▒d─▒r. K─▒saca deval├╝asyon tan─▒m─▒, ulusal para de─čerinin di─čer ├╝lke para birimleri kar┼č─▒s─▒nda d├╝┼č├╝r├╝lmesi olarak yap─▒labilir. ├ľdemeler bilan├žosu a├ž─▒k veren ├╝lkelerde bu uygulama ger├žekle┼čtirildi─činde ulusal paran─▒n d─▒┼č sat─▒n alma g├╝c├╝ de d├╝┼čer. ├ço─čunlukla iktisadi depresyon ile kar─▒┼čt─▒r─▒lan bu kavram, reval├╝asyonun tam tersidir. 

Deval├╝asyon, ilgili para birimini kullanan ├╝lkenin h├╝k├╝meti ya da merkez bankas─▒ taraf─▒ndan ekonomiye d─▒┼čar─▒dan yap─▒lan bir m├╝dahaledir. Yerel para birimi de─čerinin di─čer para birimleri kar┼č─▒s─▒nda belirli bir oranda d├╝┼č├╝r├╝lmesi eylemi de deval├╝e etme olarak tan─▒mlan─▒r. 

Normal ekonomilerde, piyasadaki paran─▒n toplam k─▒ymetlere e┼čit miktarda olmas─▒ gerekir. Enflasyonun y├╝ksek seyretti─či ├╝lkelerde ise para arz─▒ piyasadaki toplam k─▒ymetlerin ├žok ├╝zerindedir. Bu durumda merkez bankas─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒ olmayan miktarda para basar. Deval├╝asyonda, ├Âncelikle kar┼č─▒l─▒ks─▒z bas─▒lan miktar oran─▒nda paran─▒n de─čeri d├╝┼č├╝r├╝l├╝r. B├Âylece para arz─▒ ve toplam k─▒ymet de─čeri e┼čitlenmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Di─čer yandan ulusal para de─čer kaybederken di─čer d├Âviz birimleri art─▒┼č g├Âsterir. Deval├╝e etme eylemi olumlu bir para politikas─▒ arac─▒ olarak de─čerlendirilse de bu uygulaman─▒n negatif sonu├žlar─▒ da bulunur.      

Deval├╝asyonun Meydana Gelmesinin Nedenleri Nelerdir?

Sa─čl─▒kl─▒ ekonomiye sahip bir ├╝lke, normal ko┼čullarda mill├« paras─▒n─▒n di─čer d├Âviz birimleri kar┼č─▒s─▒nda de─čer kaybetmesini istemez. Fakat baz─▒ durumlar, ekonomik toparlanma a├ž─▒s─▒ndan deval├╝asyonu zorunlu h├óle getirebilir. Ulusal para biriminin deval├╝e edilmesinin en ├Ânemli nedeni, mevcut d─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒n─▒n dengelenme gereksinimidir. 

D─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒, ithalat miktar─▒n─▒n ihracat─▒n ├╝zerinde ger├žekle┼čmesi durumunda ortaya ├ž─▒kar. Bu durumda deval├╝asyon uygulan─▒p ├╝lkenin sat─▒n alma g├╝c├╝ zay─▒flat─▒l─▒r. ├ťlkede ├╝retilen mal ve hizmetlerin yabanc─▒ para birimlerinin al─▒m g├╝c├╝n├╝ etkileyecek ┼čekilde artmas─▒ durumunda da bu ara├ž kullan─▒labilir. Enflasyonun uzun vadede kontrol alt─▒na al─▒namad─▒─č─▒ d├Ânemlerde, Uluslararas─▒ Para Fonu (IMF) m├╝dahalesi ile paran─▒n deval├╝e edilmesi s├Âz konusu olabilir.     

Deval├╝asyonun Etkileri Nelerdir?

Deval├╝asyonun etkileri ekonomide birden fazla alanda g├Âzlemlenir. ├ťlke y├Ânetiminin de─čer kaybeden para birimine m├╝dahalesi, deval├╝e edilen oranda bir kayba daha neden olur. Bunu sonucunda da de─čer kaybeden ulusal para birimi, ├╝lkenin makro ekonomik politikalar─▒n─▒n seyrini de─či┼čtirir. ─░├ž ve d─▒┼č sat─▒n alma g├╝c├╝nde meydana gelen de─či┼čiklikler, kurlara yans─▒t─▒ld─▒─č─▒nda deval├╝asyonun etkileri piyasada da hissedilir bir duruma gelir. 

D─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒na denge aray─▒┼č─▒nda; ithalat pahal─▒, ihracat daha avantajl─▒ h├óle gelirken enflasyon de─čeri artabilir. Paran─▒n deval├╝e olmas─▒ndan sonra cari a├ž─▒─č─▒n azald─▒─č─▒ g├Âzlemlenirken ├╝lke ekonomisinde bir durgunluk ya┼čanmas─▒ da m├╝mk├╝nd├╝r. Bu da m├╝dahalenin faiz art─▒┼č─▒na neden olacak bir etkisidir.      

Deval├╝asyonun Sonu├žlar─▒ Nelerdir?

Y├╝ksek cari a├ž─▒─č─▒n finanse edilmesindeki g├╝├žl├╝klerden kaynaklanan sorunlar─▒n ├ž├Âz├╝lmesi i├žin paray─▒ deval├╝e etme yoluna gidilir. Bu y├Ântem, ideal durumda d├Âviz talebinin azalmas─▒n─▒ ve cari a├ž─▒─č─▒n kapat─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. Fakat deval├╝asyon sonu├žlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan incelendi─činde hem olumlu ve hem de olumsuz durumlar s├Âz konusudur.

Deval├╝asyonun Faydalar─▒ Nelerdir?

Deval├╝asyon faydalar─▒ bak─▒m─▒ndan ticaret ve ├╝retimle ilgili bir dizi olumlu etkiyi tetikler. Bu uygulaman─▒n sonucunda yabanc─▒ paralar de─čer kazand─▒─č─▒ ve d├Âviz kurlar─▒ y├╝kseldi─či i├žin ithalat─▒n gerilemesi beklenir. ─░thalat─▒n azald─▒─č─▒ bir ortamda ihracat─▒n art─▒r─▒l─▒p ├Âzendirilmesi ve daha avantajl─▒ h├óle getirilmesi hedeflenir. Paran─▒n deval├╝e edilmesinden sonra ihracat yapmak isteyenlere yeni f─▒rsatlar sunulmas─▒ muhtemeldir. 

─░hracatta art─▒┼č ve ithalatta azal─▒┼č sa─članmas─▒n─▒n en b├╝y├╝k faydas─▒, d─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒n─▒n kapanmas─▒d─▒r. ├ťlkede ├╝retim artt─▒─č─▒nda yerli mallar da bol ve ucuz h├óle gelir. Bunun bir sonucu olarak yabanc─▒ yat─▒r─▒mc─▒lara daha fazla mal ve hizmet sat─▒labilecek piyasa ko┼čullar─▒ olu┼čur. Mal ve hizmet fiyatlar─▒n─▒n artt─▒─č─▒ bir ekonomide deval├╝asyon, yabanc─▒ para birimlerinin al─▒m g├╝c├╝n├╝ ayn─▒ oranda y├╝kseltmek ├╝zere uygulanabilir. 

Deval├╝asyonun Zararlar─▒ Nelerdir?

├ťretim yap─▒s─▒n─▒n b├╝y├╝k oranda ithala dayal─▒ oldu─ču bir ekonomide deval├╝asyonun hedefine ula┼čmas─▒ zorla┼č─▒r. B├Âyle bir ortamda ticaret a├ž─▒─č─▒nda denge kurulmaya ├žabalan─▒rken ├╝lkenin ├╝retim kapasitesi hem ihracat─▒ hem de artan i├ž talebi kar┼č─▒lamayaz. Petrole ve do─čal gaza ba─č─▒ml─▒ bir ├╝lkede, ithalat ekonomik daralmaya ba─čl─▒ olarak k─▒smen azalsa da bu faaliyete ├Âdenen d├Âviz artmaya devam eder. Ayr─▒ca fiyat d├╝┼č├╝┼člerine ra─čmen yerli ├╝r├╝nlere yeterli talebin olmamas─▒ beklenen ihracat art─▒┼č─▒n─▒ sa─člamaz. 

Para biriminin deval├╝e edilerek belirlenen de─čerinin olmas─▒ gerekenin ├žok alt─▒nda kalmas─▒, bu arac─▒n hedefine ula┼čmas─▒na engel olabilecek unsurlardan biridir. Deval├╝asyon s├╝recinin iyi y├Ânetilememesi, ekonomik sorunlara ├ž├Âz├╝m getirmek yerine zararl─▒ sonu├žlar do─čurabilir. Ge├žti─čimiz y─▒llarda enflasyon-deval├╝asyon girdab─▒na kap─▒lan Venezuela’da bu durumun bir ├Ârne─či ya┼čanm─▒┼čt─▒r. ├ťlkedeki enflasyon birka├ž y─▒l i├žinde %500.000 gibi kontrol edilemez seviyelere y├╝kselmi┼čtir.   

T├╝rkiyeÔÇÖde Deval├╝asyon ├ľrnekleri Nelerdir?

Deval├╝asyon nedir konusunu daha iyi kavramak i├žin bu uygulaman─▒n hayata ge├žirildi─či ├Ârnekleri incelemek son derece yararl─▒d─▒r. Bu ara├ž g├╝ndeme geldi─činde; ├╝lkenin i├žinde bulundu─ču ekonomik durum, ithalat, ihracat, ├╝retim ve t├╝ketim dengesi ile d─▒┼č bor├ž y├╝k├╝ gibi fakt├Ârler dikkate al─▒nmal─▒d─▒r. Do─čru zamanlaman─▒n yan─▒ s─▒ra s├╝recin titizlikle y├Ânetilmesi de ├žok ├Ânemlidir. 

Bu uygulama, h─▒zla y├╝kselen enflasyonun kontrol alt─▒na al─▒namamas─▒ ve d├Âviz cinsinden d─▒┼č bor├ž y├╝k├╝n├╝n geri ├Âdenmesinde g├╝├žl├╝klerin ya┼čanmas─▒ gibi sorunlar─▒ da beraberinde getirir. Tarihsel s├╝re├žte d├╝nyan─▒n pek ├žok ├╝lkesinde olumlu ya da olumsuz sonu├žlanm─▒┼č deval├╝asyon ├Ârneklerine rastlama m├╝mk├╝nd├╝r. T├╝rkiyeÔÇÖde bu y├Ânteme pek ├žok kez ba┼čvurulmu┼čtur. ├ťlke tarihinde yer alan ├╝├ž b├╝y├╝k deval├╝asyon ├Ârne─či bulunur. 

─░lk Deval├╝asyon

1946 y─▒l─▒nda Recep Peker h├╝k├╝metinin ald─▒─č─▒ 7 Eyl├╝l Kararlar─▒ sonucu ger├žekle┼čtirilen m├╝dahalede, ABD dolar─▒n─▒n fiyat─▒ 1.29 TLÔÇÖden 2.83 TLÔÇÖye ├ž─▒kar─▒l─▒r. Deval├╝e edilen T├╝rk liras─▒ %40 de─čer kaybeder. T├╝rkiye, 2. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna kat─▒lmam─▒┼č olsa da ekonomik dengelerin bozulmas─▒ndan ka├ž─▒namaz. Bunda erkek n├╝fusun askere al─▒nmas─▒ndan kaynakl─▒ olarak tar─▒msal gelirlerin ciddi ├Âl├ž├╝de azalmas─▒n─▒n rol├╝ b├╝y├╝kt├╝r. Maden ├╝r├╝nlerinden elde edilen gelirler artmas─▒na ra─čmen al─▒nan bu karar, o d├Ânemde ├žok tart─▒┼č─▒l─▒r. M├╝dahale sonras─▒nda devlet giderleri ve b├╝t├že a├ž─▒─č─▒ artar. Deval├╝asyonun amac─▒na tamamen ters bir tablo olu┼čur. D├Âviz sto─ču azal─▒r, d─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒ artar, al─▒m g├╝c├╝ d├╝┼čer ve i┼čsizlik y├╝kselir. 

─░kinci Deval├╝asyon

4 A─čustos 1958 tarihinde Adnan Menderes h├╝k├╝meti taraf─▒ndan yap─▒lan deval├╝asyon ile 2.83 TL olan ABD dolar─▒n─▒n fiyat─▒ 9 TLÔÇÖye ├ž─▒kar─▒l─▒r. Demokrat Parti h├╝k├╝meti 1950 ve 1960 y─▒llar─▒ aras─▒nda liberal ekonomi politikalar─▒ uygular. Bu politikalar ihracat─▒n gerileyip ithalat─▒n artmas─▒na  ve bunun sonucunda d─▒┼č ticaret a├ž─▒─č─▒n─▒n b├╝y├╝mesine neden olur. Enflasyonun y├╝kselmesi, b├╝y├╝me h─▒z─▒n─▒n d├╝┼čmesi ve ABDÔÇÖnin para deste─čini k─▒s─▒tlamas─▒ gibi nedenler, ekonomik krizi derinle┼čtirdi─činde deval├╝asyon karar─▒ al─▒n─▒r. Bu karar ihracat t─▒kan─▒kl─▒─č─▒n─▒ olumlu y├Ânde etkiler. Fakat ├╝retimin yetersizli─činden kaynaklanan ithalat ihtiyac─▒, b├╝y├╝k zorluklara ve fiyatlarda y├╝kseli┼če neden olur. T├╝rk liras─▒n─▒n d─▒┼č piyasada s├╝rekli olarak de─čer kaybetmesiyle ├╝lke ekonomisi sars─▒l─▒r.     

├ť├ž├╝nc├╝ Deval├╝asyon

S├╝leyman Demirel h├╝k├╝meti taraf─▒ndan 10 A─čustos 1970 tarihinde yap─▒lan bu deval├╝asyon hareketiyle ABD dolar─▒ 9 liradan 15 liraya ├ž─▒kar. 1978 y─▒l─▒na kadar ufak deval├╝asyon hareketleriyle devam eden s├╝recin sonunda 1 USDÔÇÖnin kar┼č─▒l─▒─č─▒ 19 TL olur. Bu karar─▒n al─▒nmas─▒nda mill├« sermayenin yetersizli─či, ihracat art─▒┼č─▒n─▒n ithalata yeti┼čememesi ve fiyat istikrars─▒zl─▒─č─▒ gibi ko┼čullar etkilidir.

T├╝rk liras─▒ i├žin %66 de─čer kayb─▒ yaratan ├╝├ž├╝nc├╝ m├╝dahale de beklenen d├Ân├╝┼č├╝m├╝ ger├žekle┼čtirmez. ─░hracat─▒ art─▒rmaya y├Ânelik faaliyetler, yabanc─▒ ├╝lkelerde ya┼čayan vatanda┼člar─▒n d├Âvizlerini T├╝rkiyeÔÇÖye getirmesi ve turizm gelirlerinin artmas─▒ gibi olumlu etkiler hedeflenen istikrar─▒ sa─člamaz. ├ľnceki uygulamalara benzer ┼čekilde T├╝rk liras─▒n─▒n de─čerinin s├╝rekli d├╝┼čmesi, i├ž piyasada fiyat istikrars─▒zl─▒─č─▒ ve vergi y├╝k├╝ gibi sorunlar─▒ beraberinde getirir.            

Yabanc─▒ ├╝lkeler taraf─▒ndan aktif olarak kullan─▒lan para birimine d├Âviz ad─▒ verilir. Bir devletin kulland─▒─č─▒ ├Âdeme arac─▒n─▒n di─čer ├╝lkelerin para birimleri cinsinden fiyat─▒na ise d├Âviz kuru denir. Bir paran─▒n d├Âviz cinsinden de─čeri farkl─▒ y├Ântemlerle hesaplanabilir.  

├ťlkelerin kulland─▒klar─▒ para birimlerinin de─čerini etkileyebilecek bir├žok farkl─▒ fakt├Âr bulunur. ├ťretim, ithalat, ihracat ve enflasyon oran─▒ gibi veriler ├╝lkelerin ulusal ├Âdeme ara├žlar─▒n─▒n de─čerini direkt olarak etkiler. Bunlara ek olarak ├╝lke i├žerisindeki politik durum da son derece ├Ânemlidir. Politik dengeye sahip bir ├╝lkenin para biriminde kolay kolay ani de─či┼čiklikler s├Âz konusu olmaz. 

Bir ├╝lke, para birimi de─čerliyse daha ucuza ve daha ├žok mal alabilir. D├Âvizin d├╝┼č├╝k olmas─▒ ithalat─▒ art─▒r─▒r. Bu da ├╝lkenin al─▒m g├╝c├╝n├╝n y├╝kselmesi anlam─▒na gelir. Ulusal paran─▒n yabanc─▒ birimler kar┼č─▒s─▒nda de─čersiz olmas─▒ ise ├╝lkenin genel al─▒m g├╝c├╝n├╝ d├╝┼č├╝r├╝r. D├Âvizdeki ani de─či┼čmeler ├╝lkedeki ekonomik faaliyetleri direkt olarak etkiler. Bu nedenle d├Âviz kurlar─▒n─▒n istikrarl─▒ bir ├žizgide ilerlemesi ├╝lkenin ekonomik durumu a├ž─▒s─▒ndan son derece ├Ânemlidir. 

D├Âviz kuru hesaplamas─▒ ├Ârnek ├╝zerinden a├ž─▒kland─▒─č─▒nda ├žok daha net bir ┼čekilde anla┼č─▒labilir. 1 T├╝rk liras─▒ ile al─▒nabilecek ABD dolar─▒ miktar─▒n─▒ d├Âviz kuru belirler. 1 USDÔÇÖnin 14,30 TL olmas─▒ d├Âviz kuruna ├Ârnektir. Kurlar, ├žok fazla etkene ba─čl─▒d─▒r ve bu nedenle zaman i├žerisinde de─či┼čiklik g├Âstermeleri ola─čand─▒r. 

D├Âviz Kuru T├╝rleri

D├Âviz kuru nedir sorusuna kapsaml─▒ bir ┼čekilde cevap verebilmek i├žin bu kavram─▒n t├╝rleri de a├ž─▒klanmal─▒d─▒r. Kurlar, enflasyon ve sat─▒n alma g├╝c├╝ ba┼čta olmak ├╝zere farkl─▒ de─či┼čkenlere ba─čl─▒ olarak ├že┼čitlenir. D├Âviz kuru; nominal, reel, ├žapraz ve efektif olmak ├╝zere 4 ├že┼čittir. Ayr─▒ca al─▒┼č ve sat─▒┼č olarak da iki ayr─▒l─▒r. Kur t├╝rlerinden elde edilen veriler farkl─▒ alanlarda kullan─▒l─▒r. ├ťlkedeki genel sat─▒n alma g├╝c├╝n├╝n hesaplanmas─▒ ile ticaret hacimlerinin para birimine etkisi incelenirken farkl─▒ d├Âviz kuru verileri baz al─▒n─▒r. 

Nominal kur, di─čer ├╝lkeler taraf─▒ndan kullan─▒lan paralar─▒n ulusal birim kar┼č─▒s─▒ndaki de─čeridir. Nominal kur de─čeri, ulusal birim ile yabanc─▒ bir paray─▒ sat─▒n al─▒rken ├Âdenmesi gereken miktar─▒ belirler. 1 dolar almak i├žin ├Âdenen T├╝rk liras─▒ miktar─▒ nominal kura ├Ârnektir. 

Reel kur ise nominal de─čerlerin enflasyon oran─▒na g├Âre d├╝zenlenmesiyle hesaplan─▒r. Ba┼čka bir deyi┼čle reel kur, bir ├╝lkenin ulusal paras─▒n─▒n yabanc─▒ para birimi ├╝zerindeki sat─▒n alma g├╝c├╝d├╝r. Reel d├Âviz kurunun d├╝┼čmesi, ulusal paran─▒n yabanc─▒ mallar ├╝zerinde daha fazla sat─▒n alma g├╝c├╝ne sahip olmas─▒ anlam─▒na gelir. Bu durumda ithalat oran─▒nda art─▒┼č g├Âr├╝lebilir. Reel d├Âviz kurunda art─▒┼č s├Âz konusu oldu─čunda ise ulusal para birimi de─čer kaybeder. Bu durumda ise ihracat art─▒┼č─▒ ya┼čanabilir. Reel d├Âviz kurunun ├╝lkeler aras─▒ndaki ticari ili┼čkilere direkt olarak etkisi oldu─ču s├Âylenebilir. 

├çapraz kur, iki yabanc─▒ paran─▒n birbirine olan oran─▒n─▒n ba┼čka bir birimle ifade edilmesidir. Bu i┼člem ikiden fazla para birimi aras─▒ndaki kur hesaplamas─▒ olarak da anlat─▒labilir. ├çapraz kur konsepti farkl─▒ para birimleri aras─▒ndaki hesaplamalar─▒ kolayla┼čt─▒rmak i├žin t├╝retilmi┼čtir. 

Efektif kur ise bir ├╝lke ile onun ticaret yapt─▒─č─▒ ba┼čl─▒ca devletlerin para birimlerinin a─č─▒rl─▒kl─▒ ortalamas─▒d─▒r. Bu kur t├╝r├╝n├╝n hesaplanmas─▒ i├žin bir devletin d─▒┼č ticaret hacminde en b├╝y├╝k ├Ânemi ta┼č─▒yan ├╝lkelerin paralar─▒ baz al─▒n─▒r. Ortak bir sepette toplanan d├Âvizlerin ulusal para kar┼č─▒s─▒ndaki a─č─▒rl─▒─č─▒ efektif kuru verir. 

Deflasyon, piyasa fiyatlar─▒yla yak─▒ndan ilgili bir ekonomi kavram─▒d─▒r. Bu iktisat terimi, piyasa fiyatlar─▒ndaki genel d├╝┼č├╝┼č├╝ ifade eder. Enflasyon temel olarak piyasada artan fiyatlara kar┼č─▒ azalan al─▒m g├╝c├╝ nedeniyle ger├žekle┼čir. Deflasyon ise bunun tam tersi olarak fiyatlar─▒n azalmas─▒n─▒ ve al─▒m g├╝c├╝n├╝n artmas─▒n─▒ ifade eder. Ancak bu durum belli bir dengeye oturtulamad─▒─č─▒nda arz miktar─▒n─▒ ge├žen talep yo─čunlu─ču ekonomik ve sosyal krizlere yol a├žabilir. 

Tarihte ya┼čanan ├že┼čitli deflasyon ├Ârnekleri bulunur. 2006-2016 y─▒llar─▒ aras─▒nda JaponyaÔÇÖda ya┼čanan durgunluk d├Ânemi bilindik ├Ârnekler aras─▒nda yer al─▒r. Bu d├Ânemde ger├žekle┼čen pozitif arz ┼čoku, JaponyaÔÇÖda fiyatlarda h─▒zl─▒ d├╝┼č├╝┼če ve i┼čsizlik art─▒┼č─▒na neden olmu┼čtur. 1929 y─▒l─▒nda ABDÔÇÖde ya┼čanan B├╝y├╝k Buhran da bunun en b├╝y├╝k ├Ârneklerinden biridir. 

Piyasa fiyatlar─▒, zaman zaman a┼ča─č─▒ ve yukar─▒ y├Ânde dalgalanmalara ┼čahit olabilir. Bu dalgalanmalar─▒n toplu ┼čekilde art─▒ y├Ânde ger├žekle┼čmesi enflasyonu do─čurur. Piyasa fiyatlar─▒n─▒n tamam─▒nda g├Âr├╝len eksi y├Ânde dalgalanma ise deflasyon nedir sorusunu ak─▒llara getirir. Bu kavram, enflasyonun kar┼č─▒t anlaml─▒s─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Fiyat seviyesinin genel anlamda d├╝┼čmesi olarak a├ž─▒klanabilen bu duru├Â, olumsuzlu─ču ├ža─čr─▒┼čt─▒rmasa da ekonomik krizlere yol a├žabilir. 

Deflasyonun Nedenleri Nelerdir?

Piyasada s├╝rekli olarak d├╝┼čen fiyatlar, al─▒c─▒larda d├╝┼č├╝┼č├╝n devam edece─či alg─▒s─▒n─▒ uyand─▒r─▒r. Daha d├╝┼č├╝k fiyatlar bekleyen t├╝keticilerin ├╝r├╝nlere olan talebi de yava┼člar. Pozitif arza kar┼č─▒ neredeyse duran talep, mal ve hizmetlerin birikmesine yol a├žar. Yani deflasyon sebeplerinin ilki arz ve talebin ayn─▒ anda a┼ča─č─▒ y├Ânde hareket etmesidir. Di─čer deflasyon nedenleri ise a┼ča─č─▒daki gibidir. 

Bu ekonomik buhran, mevcut teknolojik geli┼čmeler ve k├╝resel sa─čl─▒k sorunlar─▒ nedeniyle de ger├žekle┼čebilir. ├ľrne─čin d├╝nyay─▒ etkisi alt─▒na alan salg─▒nlar, toplumda belli mallara kar┼č─▒ tasarrufa y├Ânelme e─čilimi do─čurabilir.

Deflasyon Sonu├žlar─▒ Nelerdir?

Deflasyon, enflasyona kar┼č─▒ olumlu bir kavram gibi g├Âr├╝nse de ileri boyutlara ula┼čt─▒─č─▒nda arz taraf─▒nda ├že┼čitli sorunlara yol a├žabilir. ├ťlke ekonomisini de do─črudan etkileyen deflasyon sonu├žlar─▒ ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir;

Deflasyon; ├╝retim, ├╝cret, talep ve istihdam─▒n ayn─▒ anda d├╝┼č├╝┼če ge├žmesiyle ekonomik durgunlu─ča yol a├žar. Fiyatlar─▒n her zaman d├╝┼čece─čine olan inan├ž, i├žinden ├ž─▒k─▒lmas─▒ g├╝├ž bir k─▒s─▒r d├Âng├╝ye neden olabilir. 

Deflasyon Nas─▒l ├ľnlenir?

Deflasyon sarmal─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin ├╝lke ├žap─▒nda ├že┼čitli ├Ânlemler almak gerekir. Deflasyon ├Âzellikleri ve nedenleri kadar tedbirler de olduk├ža ├Ânemlidir. Kamu harcamalar─▒n─▒ art─▒rma ve bunun i├žin yap─▒labilecek giri┼čimler ilk ├Ânlemler aras─▒nda yer al─▒r. Faizlerde azalmaya giderek t├╝keticilerin kredi talebi ve harcama e─čilimi art─▒r─▒labilir. Azalt─▒lan vergi oranlar─▒, yat─▒r─▒mlar─▒n ve harcamalar─▒n da do─črudan artmas─▒na yard─▒mc─▒ olur. ├çal─▒┼čanlar─▒n ald─▒─č─▒ ├╝cretleri art─▒rmak arz ve talebin dengelenmesini sa─člar. ├ľzel sekt├Âr├╝ yat─▒r─▒ma y├Ânlendiren te┼čvik uygulamalar─▒, negatif talep ┼čokunu ├Ânlemeye yard─▒mc─▒ olabilir.

Deflat├Âr, enflasyona kar┼č─▒ al─▒nan ├Ânlemlerin aras─▒nda bulunan ve s─▒k├ža duyulan kavramlardan bir tanesidir. ─░ktisadi bir terim olan deflat├Âr, enflasyon ile ters y├Ânl├╝ ili┼čkinin kurulabilmesi i├žin kullan─▒l─▒r. G├╝n├╝m├╝zde pek ├žok ki┼či taraf─▒ndan deflat├Âr nedir sorusunun cevab─▒ s─▒k├ža ara┼čt─▒r─▒l─▒r. T├ťFE oranlar─▒yla birlikte s─▒k├ža g├╝ndeme gelen kavram, enflasyonun hafifletilmesini ve deflasyonist e─čilimlerin desteklenmesini tan─▒mlar. ─░ndirgeyici olarak da bilinen bu terim ayn─▒ zamanda parasal de─čerleri ger├žek fiyatlara d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin kullan─▒lan bir endekstir. 

Enflasyonun fiyat ortalamas─▒ndaki genel art─▒┼č oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse bu durumun tersinin de deflasyon oldu─ču s├Âylenebilir. Fiyat art─▒┼č─▒n─▒n getirdi─či olumsuz etkileri ortadan kald─▒rma i┼člemi, GSY─░H deflat├Âr├╝ ile ger├žekle┼čir. Deflat├Âr, piyasa fiyatlar─▒nda ya┼čanan toplu art─▒┼člar─▒n sonucunda s─▒k duyulmaya ba┼članan kavramlar─▒n aras─▒nda yer al─▒r. Al─▒m g├╝c├╝n├╝ bir hayli azaltan fiyat art─▒┼č─▒, y├╝kselen faizler, kredilerin daralt─▒lmas─▒ ve piyasadaki paran─▒n geri ├žekilmesi enflasyona yol a├žabilir. 

Mallarda ve hizmetlerde g├Âr├╝len ortalama fiyat art─▒┼č─▒n─▒n etkileri, indirgeyici endeks sayesinde azalt─▒labilir. Fiyat endeksi olarak da bilinen bu kavram, parasal anlamda ifade edilen bir fakt├Âr├╝n ger├žek de─čere d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lme a┼čamas─▒nda ortaya ├ž─▒kar. Bu fiyat d├╝┼č├╝r├╝c├╝ etken, ekonomik hacmin de─čerinin anla┼č─▒labilir rakamlara d├Ân├╝┼čmesine yard─▒mc─▒ olur. Yurt i├žindeki mallar─▒ kapsayan deflat├Âr, fiyat art─▒┼č─▒n─▒n etkilerini ortadan kald─▒rmak i├žin kullan─▒l─▒r. 

Deflat├Âr ├ľzellikleri Nelerdir?

Deflat├Âr, ekonomik b├╝y├╝kl├╝─č├╝n de─čerinin ger├že─če ├ževrilmesi i├žin kullan─▒lan bir ├žarpand─▒r. Bu, nominal olan─▒ reele ├ževirir. Deflat├Âr, ├že┼čitli parasal kavramlar─▒n ger├žek fiyatlara d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesini sa─člar. Bu noktada indirgeyici ve T├ťFE, s─▒k├ža kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Ancak deflat├Âr ├Âzellikleri ile di─čerlerinden kolayca ayr─▒l─▒r. Bunlar, ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir:

─░ndirgeyici fiyat endeksi, ├╝lke i├žinde de─či┼čen fiyatlar─▒n hesaplanmas─▒n─▒ sa─člar. Deflasyon, enflasyonun hareketlili─činin hesaplanmas─▒na ve dengelenmesine imk├ón tan─▒r. 

Deflat├Âr Nas─▒l Hesaplan─▒r?

Deflat├Âr, mevcut y─▒lda parasal olarak ifade edilen de─čerleri ger├žek rakamlara ├ževirmek i├žin kullan─▒lan bir hesaplama arac─▒d─▒r. Bu terim, kullan─▒m alan─▒na g├Âre bir say─▒ ya da indeks olarak kabul edilir. Deflat├Âr hesaplamas─▒ yapabilmek i├žin parasal ve ger├žek GSY─░H rakamlar─▒n─▒ bilmek gerekir. GSY─░H, bir ekonomide s├Âz konusu olan t├╝m hizmetlerin ve mallar─▒n parasal de─čerini ifade eder. GSY─░H rakamlar─▒n─▒n bu hesaplamada yer alma nedeni kolayca anla┼č─▒labilir. Bunun sebebi, mevcut s├╝re zarf─▒nda g├Âzlemlenen ve y─▒llara g├Âre de─či┼čen t├╝ketici e─čilimlerini de hesaplamaya d├óhil etmektir. 

Hesaplama a┼čamas─▒nda ilgili y─▒l i├žin belirlenen baz oran─▒ da b├╝y├╝k bir ├Ânem ta┼č─▒r. Basit birer ├žarpma ve b├Âlme i┼čleminin sonucunda indirgeyici hesaplamas─▒ yap─▒labilir. Nominal GSY─░H rakam─▒, reel olan─▒n oran─▒na b├Âl├╝nd├╝kten sonra ortaya ├ž─▒kan sonucun 100 ile ├žarp─▒lmas─▒, indirgeyici indeksini g├Âzler ├Ân├╝ne serer. ├çarp─▒m rakam─▒, baz olarak al─▒nan senenin indeks de─čerine g├Âre de─či┼čir. 

Dezenflasyon tan─▒m─▒, fiyat art─▒┼č h─▒z─▒n─▒n belirli sebeplerden ├Ât├╝r├╝ azalmas─▒n─▒ ifade eder. ├ťlkemizde de yayg─▒n olarak kullan─▒lan bir ekonomi program─▒d─▒r. Fiyat art─▒┼č─▒n─▒n azalmas─▒ vatanda┼č─▒n al─▒m g├╝c├╝n├╝ olumlu etkileyece─či i├žin gelirlerin enflasyon nedeniyle erimesine m├óni olunur. 

Bu olgu ile fiyat art─▒┼č h─▒z─▒n─▒ azaltmak veya tamamen durdurmak ama├žlan─▒r. B├Âylece toplumsal refah da artm─▒┼č olur. H├╝k├╝met politikalar─▒, d├╝nyadaki mali dengeler ve arz-talep olgular─▒ enflasyonun a┼ča─č─▒ y├Ânl├╝ bir ivme kaydetmesini etkiler. K─▒saca dezenflasyonun, enflasyon art─▒┼č h─▒z─▒n─▒n d├╝┼čmesi oldu─ču s├Âylenebilir.

Dezenflasyon Nedenleri Nelerdir?

ÔÇťDezenflasyon nedir?ÔÇŁ sorusunun ard─▒ndan nedenlerinden bahsetmek gerekir. Fiyat art─▒┼č h─▒z─▒ndaki d├╝┼č├╝┼člerin en temel nedeni enflasyonu ├Ânlemeye y├Ânelik politikalar geli┼čtirmektir. Dezenflasyon politikalar─▒, makro ├Âl├žekte t├╝ketimi k─▒s─▒tlamak ya da para arz─▒n─▒ azaltmak ┼čeklinde olabilir. Ayr─▒ca piyasa i├žerisindeki mal ve hizmetlerin art─▒┼č─▒ da fiyatlar─▒n yukar─▒ y├Ânl├╝ t─▒rman─▒┼č─▒n─▒ engeller. ├ťretimin artmas─▒, enerji maliyetlerinin d├╝┼čmesi, maliye politikalar─▒n─▒n enflasyonu d├╝┼č├╝r├╝c├╝ etkiye y├Ânelik d├╝zenlenmesi a┼ča─č─▒ y├Ânl├╝ enflasyonun nedenlerinden say─▒labilir. ├ç├╝nk├╝ ├╝retim artarsa piyasadaki girdiler de artacak ve arz fazlal─▒─č─▒ndan kaynakl─▒ olarak fiyatlar d├╝┼čecektir.┬á

Dezenflasyonun Etkileri Nelerdir?

Fiyat art─▒┼č h─▒z─▒n─▒n d├╝┼čmesi hem T├╝rkiye’de hem de d├╝nyada ekonomi a├ž─▒s─▒ndan olumlu yorumlan─▒r. ├ç├╝nk├╝ y├╝ksek enflasyon ├Âzellikle yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n ├Ân├╝n├╝ g├Ârememesine neden olan olumsuz bir s├╝re├žtir. Enflasyon oran─▒ndaki d├╝┼č├╝┼č ile ├╝lkedeki yabanc─▒ yat─▒r─▒mc─▒ say─▒s─▒ artar ve istikrarl─▒ bir yap─▒ meydana gelir. Ayr─▒ca yerli yat─▒r─▒mc─▒lar da ellerinde tuttuklar─▒ likiditeyi faiz yerine ger├žek├ži yat─▒r─▒mlara d├Ân├╝┼čt├╝r├╝r. 

Dezenflasyon politikalar─▒ faizlerin de ciddi anlamda d├╝┼čmesine neden olur. B├Âylece vatanda┼člar konut ba┼čta olmak ├╝zere pek ├žok ihtiyac─▒n─▒ kredi yoluyla kar┼č─▒layabilir. Bu durumda da piyasa hareketlenecek ve enflasyon oran─▒ daha da d├╝┼čecektir. Yani bu olgu ekonomileri olumlu etkileyen zincirleme bir etki yapar. 

Dezenflasyon ├ľrnekleri Nelerdir?

T├╝m bu a├ž─▒klamalardan sonra dezenflasyonun nihai amac─▒n─▒n enflasyon oran─▒n─▒ belirli bir seviyenin alt─▒na d├╝┼č├╝rmek oldu─ču s├Âylenebilir. Bir ekonomide y├╝ksek enflasyon y─▒llara ba─čl─▒ olarak d├╝┼čme e─čiliminde ise bu kavram─▒n varl─▒─č─▒ndan s├Âz edilebilir. ├ľrne─čin 2015 y─▒l─▒nda enflasyon oran─▒ %20 olan bir ekonomi, 2016 ve 2017 y─▒llar─▒nda enflasyon oran─▒n─▒ %18 ve %17 gibi rakamlara ├žekmi┼čse dezenflasyon var demektir. Bu gibi dezenflasyon ├Ârneklerinden de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere kademeli fiyat d├╝┼č├╝┼čleri ekonomiyi canland─▒ran ve vatanda┼člar─▒n refah i├žerisinde ya┼čamas─▒n─▒ sa─člayan durumlard─▒r. Fiyatlar d├╝┼č├╝nce al─▒m g├╝c├╝ y├╝kselecek, piyasa canlanacak ve direkt ya da dolayl─▒ pek ├žok olumlu etki g├Âr├╝lecektir.