Borsada hisse alıp satmaya alışkınsın. Peki bir hissenin ya da endeksin gelecekteki yönüne, o varlığı doğrudan satın almadan, çok daha küçük bir tutarla pozisyon alabileceğini söylesem?
İşte varant tam da bunu mümkün kılan bir araç. En sade haliyle varant, sana, dayanak varlığı (bir hisse, bir endeks, hatta dolar ya da altın) önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir tarihe kadar alma ya da satma hakkı veren bir menkul kıymettir. Dikkat et, bu bir hak, bir zorunluluk değil. Dilersen kullanırsın, uygun görmezsen kullanmazsın. Üstelik bu hakkı kullanmak için vade sonuna kadar beklemek zorunda da değilsin, çünkü varant tıpkı bir hisse gibi borsada alınıp satılır.
Alım ve satım varantı: iki yön, iki beklenti
Varantların iki temel türü var ve hangisini seçeceğin tamamen beklentine bağlı.
Alım varantı (call), bir dayanak varlığın fiyatının yükseleceğini düşündüğünde devreye girer. Sana o varlığı bugünden belirlenmiş bir fiyattan alma hakkı verir. Dayanak varlık yükseldikçe alım varantının değeri de artar.
Satım varantı (put) ise tam tersidir. Bir varlığın fiyatının düşeceğini düşünüyorsan, satım varantı sana onu önceden belirlenmiş bir fiyattan satma hakkı tanır. Bu kez dayanak varlık düştükçe satım varantının değeri yükselir.
Yani tek bir araçla piyasanın hem yukarı hem aşağı yönüne pozisyon alabilirsin: Yükseliş beklersen alım, düşüş beklersen satım.
İhraççının rolü: varantı kim çıkarır?
Burada varantı hisseden ayıran önemli bir fark var. Bir hisseyi şirketin kendisi çıkarır. Bir varantı ise “ihraççı” adı verilen bir finansal kurum (genellikle bir banka ya da aracı kurum) ihraç eder.
Varant satın aldığında, bu varanttan doğan hakkını ihraççıya karşı öne sürersin. İhraççı, vade geldiğinde senin hakkını yerine getirmekle yükümlüdür ve bu yükümlülüğün tek muhatabı odur.
İhraççı aynı zamanda piyasada bir piyasa yapıcısı bulundurur. Piyasa yapıcısı sürekli alış ve satış fiyatı, yani kotasyon girerek varantın likit kalmasını sağlar. Bunun senin için anlamı şu: varantı satmak istediğinde karşında bir alıcı bulur ve pozisyonunu vade içinde dilediğin an kapatabilirsin.
BIST’te nasıl işlem görür?
Varantların belki de en pratik tarafı bu. Varantlar Borsa İstanbul’da hisse senetleriyle aynı ekranda, aynı seans saatlerinde alınıp satılır. Yeni bir hesap, ayrı bir piyasa ya da teminat yatırmana gerek yoktur. Hisse alır gibi alabilirsin.
Her varantın kısa bir borsa kodu vardır ve bu kod sana dayanak varlığı, ihraççıyı ve varantın alım mı yoksa satım mı olduğunu söyler. Yanında da birkaç temel bilgi yer alır: Kullanım fiyatı, dayanak varlığı hangi fiyattan alma ya da satma hakkın olduğunu gösterir. Vade, varantın ömrünün ne zaman dolacağını belirtir. Çarpan ya da dönüşüm oranı, bir birim dayanak varlık için kaç varant gerektiğini ifade eder. Prim ise varantın güncel piyasa fiyatı, yani onu almak için ödediğin tutardır. İşlemlerin takası ise tıpkı hisse senetlerinde olduğu gibi iki iş günü sonra, yani T+2’de tamamlanır.
Riskin en önemli özelliği: maksimum kayıp baştan bellidir
Varantı diğer kaldıraçlı araçlardan ayıran kritik bir nokta var. Varant alırken teminat yatırmazsın ve sana teminat tamamlama çağrısı gelmez. Yani işler ters gittiğinde “ek para yatır yoksa pozisyonun kapanır” baskısıyla karşılaşmazsın.
Kaybedebileceğin azami tutar, varanta ödediğin primle sınırlıdır, bir kuruş fazlası değil. Buna karşılık dayanak varlık beklediğin yönde hareket ederse, kaldıraç etkisi sayesinde küçük bir primle çok daha büyük bir pozisyonun getirisini yakalayabilirsin. Bu, varantın hem en güçlü hem de en çok dikkat gerektiren yanıdır, çünkü aynı kaldıraç lehine de aleyhine de çalışabilir.
Madalyonun diğer yüzü
Gerçekçi olmak gerekirse varantın bir maliyeti ve bir de saati vardır. Bu da her varantın bir vade tarihinin olduğu ve ömrünün sınırlı olduğu anlamına gelir. Öte yandan fiyatının içinde bir de zaman değeri taşır ve bu değer vade yaklaştıkça erir. Beklediğin hareket gerçekleşmeden vade dolarsa, ödediğin primin tamamını kaybedebilirsin.
Bu yüzden varanta yaklaşırken dayanak varlığın yönü kadar, doğru kullanım fiyatını, yeterli vadeyi ve uygun çarpanı seçmek de önemlidir. Yatırım kararından önce varantın işleyişini ve risklerini anlamak, bu üründe her şeyin başında gelir.
Özetle
Varant, sana piyasanın hem yukarı hem aşağı yönüne, küçük bir sermayeyle ve kaybı baştan tanımlı şekilde pozisyon alma imkânı veren bir menkul kıymettir. Bir ihraççı tarafından çıkarılır, BIST’te hisse gibi alınıp satılır ve piyasa yapıcısı sayesinde dilediğin an elden çıkarılabilir.
Bu yazıda temeli kurduk. Sıradaki yazıda varantı günlük hayattan tanıdık bir örnekle, jargondan tamamen sıyrılarak ele alacağız.
Burada yer alan bilgiler yatırım tavsiyesi içermez. Bilgi için: Midas Sorumluluk Beyanı
