C

Cari kur, d├Âviz piyasalar─▒nda bir birim yabanc─▒ paran─▒n─▒n istem ve al─▒m neticesinde olu┼čturdu─ču ulusal para birimi de─čeridir. Bu de─čer k─▒saca, ayn─▒ g├╝n ulusal para birimi ile takas─▒ ger├žekle┼čtirilen d├Âvizin kurdaki yans─▒mas─▒d─▒r. Cari kur de─čerinde ├╝lkelerin enflasyon oranlar─▒ devreye girmez. Bu kur verilerine bakarak enflasyon oranlar─▒na ili┼čkin bilgi edinmek m├╝mk├╝n de─čildir. 

Cari de─čer, g├╝nl├╝k i┼člemler neticesinde olu┼čmaktad─▒r ve piyasan─▒n d├Âviz al─▒m sat─▒m─▒na dair nas─▒l konumland─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. Ki┼čiler genellikle d├Âviz al─▒m sat─▒m─▒ yaparken piyasalardaki bu kuru kullan─▒r. Ama├ž, cari kur bilgilerinden ve fark─▒ndan faydalanarak k├ór elde etmektir. Yabanc─▒ para de─čeri, piyasalardaki arz ve talep do─črultusunda belirlenir. Cari kur nedir sorusunu yan─▒tlad─▒ktan sonra bu de─čerin ayr─▒nt─▒lar─▒na ge├žmek m├╝mk├╝nd├╝r. 

Cari Kur De─čerleme 

Cari kur de─čerlendirme i┼člemleri ├╝lke paralar─▒n─▒n k─▒ymetinin takdir ve tespitini ifade eder. Yabanc─▒ paralar─▒n de─čerlendirilmesi yap─▒l─▒rken bunlar─▒n esas al─▒nan g├╝n ve zamanda haiz olduklar─▒ k─▒ymetler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulur. Yabanc─▒ paralar da iktisadi bir k─▒ymet oldu─ču i├žin Vergi Usul KanunuÔÇÖnun de─čerlendirme h├╝k├╝mlerine tabidir. De─čerlendirmeye ili┼čkin kapsaml─▒ bilgi edinmek i├žin ilgili kanunun 280. maddesi incelenebilir. Maddede, yabanc─▒ paralar─▒n borsa rayici ile de─čerlendirilebilece─či yer al─▒r. Yabanc─▒ paran─▒n borsa rayici yoksa kurun Maliye Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan tespit edilece─či de ayn─▒ maddede belirtilir. 

Cari Kur Fark─▒ Nas─▒l Hesaplan─▒r?

Cari kur fark─▒ hesaplama olduk├ža kolay bir i┼člemdir. Kur fark─▒, cari hesaplarda yap─▒lan i┼čleme ba─čl─▒ olarak de─či┼čiklik g├Âsterir. Temelde d├Âviz al─▒m─▒ s─▒ras─▒nda ├╝lke paras─▒ ile ├Âdenen miktar─▒n, sat─▒┼č esnas─▒nda ilgili de─čerden ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒n sonucunda elde edilir. ├ľrne─čin bir ki┼činin g├╝ncel kur ile 1 Amerikan dolar─▒n─▒ 14 T├╝rk liras─▒na ald─▒─č─▒n─▒ varsayal─▒m. Bu ki┼či, elindeki Amerikan dolar─▒n─▒ 15 T├╝rk liras─▒na satarsa al─▒m sat─▒m de─čeri aras─▒ndaki 1 T├╝rk liras─▒, cari kur fark─▒ olur. 

Bu kur fark─▒ her zaman k├ór y├Ân├╝nde hareket etmeyebilir. Piyasa akt├Ârleri bazen y├╝ksek de─čerden yabanc─▒ para al─▒p alt seviyelerden satmak zorunda kalabilir. Burada dikkat edilecek husus piyasa hareketlerinin y├Ân├╝n├╝ do─čru g├Âzlemlemektir. ─░stikrarl─▒ ekonomilerde kur fark─▒ y├╝ksek olmad─▒─č─▒ndan yat─▒r─▒m faaliyetleri g├╝venli bir bi├žimde ger├žekle┼čtirilir. ├ľte yandan kur fark─▒ y├╝ksek oldu─čunda yat─▒r─▒mc─▒lar al─▒m sat─▒m yapmaktan ka├ž─▒nabilir.

Ekonomik kalk─▒nmada ├Ânemli rol oynayan cari a├ž─▒k, refah seviyesinin y├╝kselmesi i├žin dengeli bir profilde seyretmelidir. Bu dengenin negatife do─čru kayd─▒─č─▒ ├╝lkelerde, ekonomik b├╝y├╝me d├╝┼č├╝kt├╝r. ├ťlke refah─▒ a├ž─▒s─▒ndan olduk├ža ├Ânemli olan cari a├ž─▒k nedir, nas─▒l kapan─▒r sorular─▒na ge├želim. 

Cari a├ž─▒k; giderlerin gelirlerden daha fazla olmas─▒ durumudur. S├Âz konusu i┼člemlerin t├╝m├╝ cari denge kalemlerini olu┼čturur. Bu kalemlerin belirli bir d├Ânem i├žindeki de─čerleri ├╝zerinden cari a├ž─▒─č─▒n varl─▒─č─▒ tespit edilebilir. Kavram, negatif sonu├ž verdi─činde a├ž─▒k olu┼čturan kalemler ┼č├Âyledir:

Y├╝zeysel olarak sadece ithalat ve ihracat verileri aras─▒ndaki fark ├╝zerinden d├╝┼č├╝n├╝lse de cari denge kalemleri olduk├ža geni┼č kapsaml─▒d─▒r. Dolay─▒s─▒yla d─▒┼č ticaret dengesinin tek ba┼č─▒na pozitif sonu├ž vermesi yeterli de─čildir. Totalde negatif sonucun ├ž─▒kt─▒─č─▒ durumlar, cari a├ž─▒k olarak tan─▒mlan─▒r.

Cari A├ž─▒k Nedenleri Nelerdir?

Cari a├ž─▒─č─▒n her ├╝lkede farkl─▒ bir nedeni olabilir. Bu durumun olu┼čmas─▒nda rol oynayan baz─▒ ├Ânemli unsurlar vard─▒r. Etkisi y├╝ksek olan bu etkenler, a├ž─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒karmakla birlikte kapat─▒lmas─▒n─▒ da zorla┼čt─▒rabilir. Cari dengede a├ž─▒k olmas─▒n─▒n baz─▒ nedenleri ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir:

Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda, a├ž─▒─č─▒n kapat─▒lmas─▒ i├žin yap─▒lan yat─▒r─▒mlar da cari dengeyi negatif anlamda etkiler. Bu yat─▒r─▒mlar─▒n ba┼čar─▒s─▒z sonu├žlanmas─▒ ise a├ž─▒─č─▒ b├╝y├╝tebilir. K─▒saca bu nedenler aras─▒nda g├╝├žl├╝ bir ba─člant─▒ s├Âz konusudur. 

Cari A├ž─▒k Hesaplamas─▒ Nas─▒l Yap─▒l─▒r?

Cari a├ž─▒k hesaplama i┼člemlerinde birden ├žok kalem ele al─▒n─▒r. Bunlar─▒, ├Âdeme dengesi bilan├žosu i├žerisinde yer alan cari denge kalemleri olu┼čturur. D─▒┼č ticaret, hizmetler, net fakt├Âr ve cari transfer dengelerini ifade eden veri grubunun toplanmas─▒ ile hesaplama yap─▒l─▒r. S├Âz konusu cari a├ž─▒k verileri ┼č├Âyle bir form├╝lle bulunur. 

Form├╝ldeki toplama i┼člemi yap─▒ld─▒ktan sonra elde edilen sonucun pozitif ya da negatif ├ž─▒kmas─▒na g├Âre cari a├ž─▒─č─▒n varl─▒─č─▒ tespit edilebilir. Sonu├ž 0 ise bir denklik s├Âz konusudur. 0ÔÇÖdan b├╝y├╝k sonu├žlar a├ž─▒k olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. 0ÔÇÖ─▒n alt─▒nda kalan cari dengede ise a├ž─▒k mevcuttur. Cari a├ž─▒k oranlar─▒n─▒ bulman─▒n bir di─čer y├Ântemin de ise GSY─░H verisi kullan─▒l─▒r.

Cari A├ž─▒k Nas─▒l Kapat─▒l─▒r?

Cari dengedeki a├ž─▒─č─▒ etkileyen en y├╝ksek oran d─▒┼č ticaret dengesine aittir. Dolay─▒s─▒yla a├ž─▒─č─▒n kapanmas─▒ i├žin yap─▒lan ilk ├žal─▒┼čmalar, genellikle bu alanda olur. ├ťretimin az oldu─ču ├╝lkelerde ihracat yapmadan ├Ânce ithalata a─č─▒rl─▒k verilir. Bu da a├ž─▒─č─▒n do─čmas─▒na sebep olur. ─░thalat i┼člemlerine kota getirilmesi de s─▒k├ža ba┼čvurulan bir uygulamad─▒r. Ayr─▒ca ge├žmi┼č y─▒llarda deval├╝asyon ile ├╝lkeyi ucuzlatarak ihracat─▒ art─▒rmay─▒ ama├žlayan ├žal─▒┼čmalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ da g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. 

Cari faiz oran─▒, piyasada fon arz─▒n─▒n ve talebinin kar┼č─▒lanmas─▒ sonucunda ortaya ├ž─▒kar. Bu terim, reel faiz ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Cari faiz oran─▒ teorik bir de─čeri ifade eder ve enflasyon fakt├Âr├╝ d─▒┼čar─▒da b─▒rak─▒larak hesaplan─▒r. 

Cari faiz oran─▒ nedir sorusunu yan─▒tlarken her bir terimin s├Âzl├╝k anlam─▒n─▒ incelemek gerekir. Cari kelimesi; hukuk, muhasebe ve iktisat alanlar─▒nda s─▒k kullan─▒lan bir s├Âzc├╝kt├╝r. Bu kelime, temel olarak bir ├╝r├╝n├╝n ya da hizmetin y├╝r├╝rl├╝kte olan de─čerini ifade eder. ├ľrnek olarak, d├Âviz al─▒┼č-sat─▒┼č i┼člemlerinde cari kur ├╝zerinden hesap yap─▒l─▒r. D├Âvizin o esnada sahip oldu─ču de─čer cari kur olarak tan─▒mlan─▒r. Buradan yola ├ž─▒karak da cari faizin teorik bir de─čer oldu─čunu s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.

Faiz, modern ekonomideki temel kavramlardan biridir. John Maynard Keynes, faizi paran─▒n kullan─▒m─▒ i├žin bir ├Âdeme olarak tan─▒mlar. Bu tan─▒ma g├Âre faiz, paran─▒n i┼čletilmesine kar┼č─▒l─▒k al─▒nan bir k├órd─▒r. Faiz oran─▒ i┼čletilen anapara ├╝zerinden bir y├╝zde ile belirlenir. Ba┼čka bir ifadeyle faiz, paran─▒n de─čerindeki de─či┼čiklik miktar─▒n─▒ ifade eder.

Cari ve reel faiz aras─▒ndaki fark bu noktada ├Ânem kazan─▒r. Reel faiz, paran─▒n piyasadaki de─čeri ├╝zerinden belirlenen bir orand─▒r. Metan─▒n ├╝retim bedeli y├╝kseldik├že para do─čal olarak de─čerini kaybeder. Reel faiz belirlenirken piyasadaki de─čer kayb─▒ dikkate al─▒n─▒r. Cari faiz ise enflasyon fakt├Âr├╝ dikkate al─▒nmadan hesaplan─▒r. Bu oran, paran─▒n teoride sahip oldu─ču de─čer ├╝zerinden belirlenir. Ancak paran─▒n i┼čletilmesi i├žin belirli bir ├╝cret ├Âdenir. Fon ve kredi kullan─▒mlar─▒nda da do─čal olarak belli bir faiz ├Âdenir. Fon kullan─▒m─▒ndan feragat edilmesi h├ólinde i┼čletim i├žin gereken bedelin ├Âdenmesi gerekir. Bu miktar cari faiz oran─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒r.

Piyasadaki arz ve fon talebi kar┼č─▒land─▒─č─▒ zaman enflasyonun etkisi azalt─▒labilir. Bu talebin kar┼č─▒lanmas─▒, paran─▒n al─▒m g├╝c├╝n├╝n stabil tutulmas─▒na yard─▒mc─▒ olur. B├Âyle bir durumda faiz, paran─▒n piyasadaki ederi ├╝zerinden de─čil teorik de─čeri ├╝zerinden belirlenebilir. Cari faiz oran─▒ ne demek sorusunu bu ┼čekilde yan─▒tlamak da m├╝mk├╝nd├╝r.

Cari faiz oran─▒ nas─▒l hesaplan─▒r sorusunun yan─▒t─▒ ise basit bir form├╝l ile verilebilir. Bu oran, F = A x P x Z form├╝l├╝ ile kolayca hesaplanabilir. Form├╝lde yer alan;

ifade eder. Cari hesap faiz oran─▒ hesaplan─▒rken bu de─čerler bahsi ge├žen fon talebine ba─čl─▒ olarak de─či┼čir. Dolay─▒s─▒yla her bir arz-talep durumunda farkl─▒ sonu├ž ortaya ├ž─▒kabilir.