Herkese selamlar.
Sıfırdan finansal bağımsızlığa ulaşarak hayatlarının kontrolünü ellerine almış yatırımcıların hikayelerine devam ediyoruz.
FIRE hareketinin en bilinen isimleri genellikle benzer bir profilden gelir: Orta sınıf Amerikan ailesi, mühendislik kariyeri, erken tasarruf alışkanlığı.
Kristy Shen ise bu kalıba hiç uymuyor.
Kristy Çin’in kırsal kesiminde, akan suyu bile olmayan bir köyde doğdu. Ailesi bir dönemde günlük toplam 44 sente yaşamak zorunda kaldı. 8 yaşında Kanada’ya göç etti. Hayatında ilk kez bir oyuncak dükkanı gördüğünde, kendisine teklif edilen pahalı oyuncak yerine daha ucuzunu seçti ve artan paranın Çin’deki akrabalarına gönderilmesini istedi.
Bu, sıradan bir çocukluk anısı değil. Bu, Kristy’nin tüm finansal kararlarını şekillendiren bir zihin yapısının başlangıç noktası.
Yıllar sonra eşi Bryce Leung ile birlikte, Toronto’nun en pahalı gayrimenkul piyasasının ortasında ev almak yerine yatırım yapmayı seçtiler. 9 yıllık kariyer hayatlarında gelirlerinin ortalama %70-80’ini biriktirdiler.
2015 yılında, 31 ve 32 yaşlarında, 1 milyon Kanada doları portföyle erken emekli oldular. O günden bu yana dünyayı dolaşıyorlar ve portföyleri emekli oldukları günden daha büyük.
Peki bu nasıl gerçekleşti? Şimdi başa dönelim ve detaylara bakalım.
Başlangıç
Kristy’nin babası, kızı doğmadan önce 10 yıl boyunca bir çalışma kampında tutulmuştu. Çin’in siyasi tarihinin karanlık bir döneminin izlerini taşıyan bu deneyim, ailenin paraya bakışını kökten şekillendirdi.
Kamp sonrası devlet sınavında başarılı olan baba, önce öğrenci olarak Kanada’ya gitti. Kristy ve annesi iki yıl sonra onu takip etti.
Ama Kristy o iki yıl boyunca Taiping’de kaldı. Ailesi hep birlikte günde 44 sent ile geçiniyordu. Bu rakamı somutlaştırmak için 44 sent, bugünün parasıyla bile bir ekmek almaya bile yetmez. O dönemin Çin kırsalında ise bir ailenin günlük gıda bütçesi demekti.
Kristy’nin çocukluk anıları arasında en çarpıcı olanlardan biri, oyuncak yokluğuyla baş etme biçimi. Köyde oyuncak satın alacak para olmadığı için Kristy, yerel çöplükten topladığı atılmış tıbbi malzemelerden kendine oyuncak yapıyordu. Bu detay, Quit Like a Millionaire kitabında geçiyor ve Kristy’nin kıtlık zihniyetinin ne kadar derinlere işlediğini gösteriyor.
Beni çok etkileyen bir başka örnek. Kristy 8 yaşında Kanada’ya vardığında, babası onu hayatında ilk kez bir oyuncak dükkanına götürdü. Babası raftan 5 dolarlık bir peluş ayıcık aldı. Kristy fiyat etiketine baktı ve şaşkınlıktan donakaldı.
5 dolar, Çin’deki kuzenleri için bir haftadan fazla yemek demekti. Kristy ayıcığı rafa geri koydu ve 50 sentlik indirimli oyuncakların satıldığı kutunun içinden bir oyuncak seçti. Sonra babasına dönüp dedi ki: “Kalan 4,50 doları Çin’deki kuzenlerimize gönder. Onlar bu parayla bir hafta yemek yiyebilir.”
8 yaşındaki bir çocuğun bu hesabı yapması ve bu kararı vermesi, Kristy’nin tüm FIRE yolculuğunun özü. Çünkü FIRE, matematikle başlar ve Kristy, matematiği 8 yaşında öğrenmedi, yaşayarak öğrendi.
Para hakkında düşünmeyecek kadar çok paranız varsa, “para önemli değil” dersiniz. Nefes alabiliyorsanız, nefes almayı düşünmezsiniz. Yoksulluğu yaşamışsanız, paranın dünyadaki en önemli şey olduğunu bilirsiniz.
— Kristy Shen
Yazarlık yerine mühendislik
Kristy’nin çocukluk hayali yazar olmaktı. Ama üniversite seçimi geldiğinde, tutkusuyla değil matematiğiyle karar verdi. Kendi geliştirdiği bir formül vardı. Her bölüm için eğitim maliyetini ve mezuniyet sonrası beklenen maaşı karşılaştırıp en yüksek getiri oranını veren alanı seçmek.
Bunun sonucunda ise bilgisayar mühendisliğini seçti. Yani en yüksek gelir/eğitim maliyeti oranı. Yazarlık ise listenin en altındaydı.
Bu karar, bireysel yatırımcılar için önemli bir ders içeriyor. Tutku önemlidir ama önce finansal temeli kurmak, sonra tutkuyu yaşamak çok daha sürdürülebilir bir strateji. Kristy şimdi hem erken emekli hem de iki kitabın yazarı. Tutkusunu ertelemedi, sadece sırasını değiştirdi.
Yaşam düzeyi enflasyonu ve harcama tuzağı
Kristy’nin hikayesinde ilginç bir dönemeç daha var. Kanada’da ilk kez düzgün para kazanmaya başladığında, çocukluğun kıtlığına bir tepki olarak harcama sarmalına girdi. Özellikle pahalı el çantalarına takıntılı hale geldi.
Kitabında bu dönemi açıkça anlatıyor. Yıllarca sahip olamadığı şeylere nihayet ulaşabilmek, bir nevi intikam harcamasına dönüştü. Bu, yoksulluktan gelen insanların sık yaşadığı bir psikolojik kalıp. Kıtlıktan sonra gelen bolluk, kontrolsüz harcamaya dönüşebiliyor.
Kristy bu sarmaldan çıkışını, parayla ilişkisini yeniden tanımlamaya bağlıyor. Eşyaların mutluluk getirmediğini, deneyimlerin ve özgürlüğün getirdiğini fark etmek. Bu farkındalık FIRE yolculuğunun gerçek başlangıç noktası oldu.
Sağlık her şeyden önemlidir
2012 yılında Kristy ve eşi Bryce’ın toplam birikimleri 500.000 CAD’a ulaşmıştı. Toronto’da bir ev almak için yeterli bir peşinattı. Çin kültüründe ev sahibi olmak, başarının ve toplumsal saygınlığın en temel göstergesi. Kristy’nin ailesi 8 yıl boyunca ev alması için baskı yaptı.
Çin kültüründe ev almamak düşünülemez. Kiracıysanız kaybedensiniz. Ailem yıllarca bana baskı yaptı. Emekli olduğumun ilk yılında neredeyse konuşmayı kestik.
— Kristy Shen
Türk toplumunda da benzer kalıplar var. Ev sahibi olmak toplumsal bir zorunluluk gibi görülüyor. Altın ve döviz biriktirmek güvenli kabul edilirken borsa ise çoğunlukla kumar olarak algılanıyor. Kristy’nin ailesiyle yaşadığı gerilim, BİST’e yatırım yapan ve çevresinden “Ev al” diye baskı gören herkese tanıdık gelecektir.
Kristy’nin ailesiyle ilişkisi zamanla düzeldi. Portföy büyüdükçe ve dünyayı dolaştıkça, ailesi de kararlarını kabul etmeye başladı. Ama o ilk yılın acısını Kristy açıkça paylaşıyor. Bu yolda yalnız olmanın sosyal bedeli yüksek.
Bu ortamda Kristy’nin hayatında iki önemli gelişme meydana geldi:
- İş arkadaşının akciğeri çöktü. Doktoru bunu strese ve aşırı çalışmaya bağladı. Kristy o sırada haftada 60 saat çalışıyordu. Dışardan personel alma baskısı artıyordu ve herkes işini kaybetmemek için daha fazla çalışıyordu. Kristy o dönemde anksiyete ve depresyon ilaçlarıyla ancak kendini idame ettirebiliyordu.
- Kristy’nin eşi Bryce, Mr. Money Mustache blogunu keşfetti ve Kristy ile birlikte bir hesap yaptılar. Eğer 3 yıl daha bu tempoda biriktirirlerse, portföyleri 1 milyon CAD’a ulaşacak ve çalışmayı bırakabileceklerdi. Kristy ilk başta inanmadı. Rakamları defalarca kontrol etti. Ama matematik doğruydu. Böylece hedef değişti. Toronto’da ev almak yerine, 3 yıl içinde 1 milyon dolara ulaşmak ve erken emekli olmak.
Böylece hedeflerine kilitlenmiş bir şekilde %80 tasarruf oranıyla geçen 3 yılın ardından piyasanın da destek vermesiyle 2015 yılında portföyleri 1 milyon doların üzerine çıkmıştı.
Çift emekli olmak istiyordu, fakat hem pasif gelirleri yeterli değildi hem de bir piyasa çöküşünden korkuyorlardı.
Yield Shield: İlk yılların koruma kalkanı
Erken emekliliğin en büyük riski, sıralı getiri riski. Tam emekli olduğunuz anda piyasa çökerse ve portföyden hisse satmak zorunda kalırsanız portföyünüz kalıcı hasar görebilir. Bunu ben de yazılarımda sıkça anlatıyorum.
Kristy ve Bryce’ın buna çözümü emekliliğin ilk yıllarında portföyü yüksek temettülü varlıklarla doldurarak, piyasa düşse bile temetülerden geçinmek oldu. Böylece hisse satmak zorunda kalmayacaklardı. Portföyün temettü getirisi (yıllık %3-4), yıllık yaşam giderlerini (40K CAD) karşılıyordu.
Piyasa toparlandıktan sonra yüksek temettülü varlıklardan çıkıp saf endeks fonlarına döndüler. Kanada endeksi, ABD endeksleri, MSCI EAFE endeksi ve tahvil endeksi. Dört ETF’den oluşan sade bir portföy.
Bu strateji, benim kova stratejimle de benzer bir mantığa sahip: Kısa vadede nakit ve gelir odaklı varlıklar, uzun vadede büyüme odaklı varlıklar.
Kristy’nin yaklaşımı, farklı bir isimle aynı temeli paylaşıyor.
Sonuç
Kristy’nin hikayesi, Çin’in kırsalında tıbbi atıklardan oyuncak yapan bir çocuğun, 31 yaşında milyon dolarlık portföyle erken emekli olmasının hikayesi. 8 yaşında 5 dolarlık ayıcık yerine 50 sentlik oyuncak seçen aynı çocuk, 31 yaşında ev almak yerine 1 milyon dolarlık portföyü seçti. Aynı mantık sadece ölçekler farklı.
10 yıl sonra portföyleri 2,9 milyon dolara ulaştı. Dünyayı dolaşıyorlar, kitap yazıyorlar, çocuklarını büyütüyorlar. Bryce’ın babası hastalandığında yanında olabildiler çünkü işe gitmeleri gerekmiyordu. Bu, FIRE’ın gerçek anlamı.
Toplumun size dayattığı yolu sorgulayın. Pek çok şey basit matematikle çözülebilir ve eğer rakamlar lehinize ise kalabalıktan farklı bir yolu seçmekten korkmayın. Kristy, Bryce ile ev tartışmalarını bile Excel ile çözüyor.
Umarım bu yazı, hayatta hedeflerini belirlemekte zorlananlar için bir umut ışığı olur.
Bir sonraki hikayede görüşmek üzere.
Bay Tutumlu
Burada yer alan bilgiler yatırım tavsiyesi içermez. Bilgi için: Midas Sorumluluk Beyanı
Bu yazı hazırlanırken kullanılan kaynaklar: Millennial Revolution1, 2, CaptainFi, Making Sense of Cents, Good Reads
